Giữa thế kỷ mười chín, bác sĩ Ignaz Semmelweis ở một bệnh viện lớn tại Vienna phát hiện rằng khi bác sĩ và sinh viên rửa tay bằng dung dịch có clo trước khi khám cho sản phụ, số ca tử vong vì sốt hậu sản giảm mạnh. Ông đã đúng, nhưng phần lớn giới y khoa thời đó bác bỏ ông, một phần vì khi ấy chưa ai biết tới vi khuẩn gây bệnh, và một phần vì chính cách ông trình bày.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Rửa tay là việc hiển nhiên tới mức ta khó tưởng tượng từng có lúc các bác sĩ phản đối nó. Tập này mình kể câu chuyện buồn của Semmelweis, và vì sao đúng thôi đôi khi chưa đủ để thay đổi thế giới.
Hai khoa sản, hai số phận
Bệnh viện nơi Semmelweis làm việc có hai khoa sản. Một khoa do bác sĩ và sinh viên y khoa phụ trách, khoa kia do các nữ hộ sinh phụ trách. Sản phụ được phân vào hai khoa theo ngày nhập viện luân phiên.
Có một điều ai cũng biết mà không ai giải thích được: ở khoa của bác sĩ, tỉ lệ sản phụ chết vì sốt hậu sản cao hơn hẳn khoa của nữ hộ sinh. Chênh lệch lớn tới mức người dân đều biết, và có sản phụ van xin để được vào khoa nữ hộ sinh, có người còn cố tình sinh ngoài đường trước khi tới viện.
Semmelweis bị ám ảnh bởi câu hỏi đó. Ông lần lượt loại trừ từng giả thuyết: không khí xấu, sự đông đúc, tư thế sinh, nỗi sợ khi linh mục đi qua rung chuông. Ông thay đổi từng yếu tố, nhưng tỉ lệ tử vong không đổi.
Đây là một ví dụ đẹp của tư duy khoa học: có một nhóm để so sánh, và kiên trì loại trừ từng khả năng một.
Cái chết của một đồng nghiệp và lời giải
Bước ngoặt đến từ một bi kịch. Một đồng nghiệp của ông, bác sĩ Jakob Kolletschka, bị một sinh viên vô tình làm đứt tay bằng dao mổ trong lúc khám nghiệm tử thi. Ông ấy lâm bệnh rồi qua đời, với những triệu chứng rất giống các sản phụ bị sốt hậu sản.
Semmelweis nối các mảnh lại. Các bác sĩ và sinh viên ở khoa của ông thường đi thẳng từ phòng khám nghiệm tử thi sang khoa sản để khám cho sản phụ, không rửa tay kỹ. Nữ hộ sinh thì không làm khám nghiệm tử thi. Ông cho rằng có những hạt từ xác chết bám trên tay bác sĩ và được truyền sang sản phụ.
Ông yêu cầu mọi người rửa tay bằng dung dịch vôi clo trước khi khám. Ông chọn clo vì nó khử được mùi tử thi trên tay, mà ông nghĩ mùi là dấu hiệu còn sót thứ gì đó.
Kết quả rất rõ: tỉ lệ tử vong ở khoa của bác sĩ giảm mạnh, xuống gần bằng khoa nữ hộ sinh. Ông đã tìm ra cách cứu sống rất nhiều người mẹ.
Vì sao giới y khoa bác bỏ ông?
Có nhiều lý do đan xen. Thứ nhất, khi đó chưa có thuyết mầm bệnh. Những hạt từ xác chết mà Semmelweis nói tới không nhìn thấy được, và ông không giải thích được cơ chế. Nhiều bác sĩ tin rằng bệnh do mất cân bằng trong cơ thể hoặc do không khí độc, và ý tưởng của ông không khớp với khuôn đó.
Thứ hai là tự ái nghề nghiệp. Chấp nhận Semmelweis đồng nghĩa thừa nhận chính bàn tay bác sĩ đã gây ra cái chết của bệnh nhân. Với những người tự coi mình là quý ông có học, đó là điều rất khó nuốt.
Thứ ba là chính Semmelweis. Ông chậm công bố một cách hệ thống, và khi bị phản đối, ông ngày càng gay gắt, viết thư công kích, gọi những người phản đối là kẻ giết người. Cách đó không giúp thuyết phục ai.
Cuộc đời ông kết thúc bi thảm: ông bị đưa vào một viện tâm thần và qua đời ở đó khi còn khá trẻ, có lẽ vì một vết thương nhiễm trùng, chính thứ bệnh ông đã chiến đấu cả đời. Người ta về sau đặt tên cho xu hướng bác bỏ bằng chứng mới vì nó trái với niềm tin cũ là phản xạ Semmelweis.
Pasteur, Lister và sự minh oan muộn màng
Cũng trong những năm cuối đời Semmelweis và ngay sau đó, những công trình của nhà khoa học Pháp Louis Pasteur và nhiều người khác đã chứng minh vi sinh vật gây ra lên men, thối rữa và nhiều bệnh tật. Thuyết mầm bệnh dần được chấp nhận.
Bác sĩ phẫu thuật người Anh Joseph Lister áp dụng ý tưởng đó vào phòng mổ, dùng hoá chất sát khuẩn cho dụng cụ, vết thương và tay phẫu thuật viên, làm giảm mạnh nhiễm trùng sau mổ. Lúc này, ý tưởng của Semmelweis có được cơ chế mà chính ông đã thiếu.
Semmelweis được minh oan sau khi mất, và ngày nay ông được xem là một người tiên phong của kiểm soát nhiễm khuẩn. Tên ông được đặt cho trường đại học y ở Budapest, quê hương ông.
Dù vậy, ngay cả ngày nay, tuân thủ rửa tay trong bệnh viện vẫn là một thách thức ở nhiều nơi trên thế giới. Các chiến dịch vệ sinh tay vẫn phải nhắc đi nhắc lại một điều mà Semmelweis đã chứng minh từ hơn một thế kỷ rưỡi trước.
Bài học: đúng thôi chưa đủ
Câu chuyện Semmelweis có hai bài học ngược chiều nhau. Bài học thứ nhất dành cho người nghe: đừng bác bỏ bằng chứng chỉ vì chưa hiểu cơ chế, hay vì nó làm mình khó chịu. Số liệu của ông rõ ràng, và cái giá của việc phớt lờ nó được tính bằng mạng người.
Bài học thứ hai dành cho người nói: có bằng chứng đúng thôi chưa đủ. Cần công bố rõ ràng, để người khác kiểm tra, kiên nhẫn giải thích, và tránh biến cuộc tranh luận thành cuộc chiến danh dự. Semmelweis đúng về khoa học, nhưng thua về cách truyền đạt, và người chịu thiệt là các sản phụ.
Hai bài học này vẫn còn nguyên giá trị với bất kỳ ai làm việc cần thay đổi thói quen của người khác, từ bác sĩ, giáo viên tới người quản lý.
Lần tới bạn rửa tay trước bữa cơm, có lẽ bạn sẽ nhớ tới một bác sĩ đã mất cả sự nghiệp để chứng minh điều đó quan trọng. Và nếu bạn đang giữ một sự thật mà người xung quanh chưa tin, bạn sẽ chọn cách nói nào?
Câu hỏi thường gặp
Sốt hậu sản là gì?
Là tình trạng nhiễm trùng sau khi sinh, thường do vi khuẩn xâm nhập vào đường sinh dục. Trước khi có vệ sinh vô khuẩn và kháng sinh, đây là một nguyên nhân tử vong hàng đầu ở sản phụ.
Phản xạ Semmelweis là gì?
Là cách gọi xu hướng bác bỏ bằng chứng hay kiến thức mới một cách phản xạ vì nó mâu thuẫn với niềm tin, chuẩn mực đã có. Cái tên được đặt để nhắc tới câu chuyện của ông.
Vì sao Semmelweis chọn dung dịch clo để rửa tay?
Ông nhận thấy dung dịch vôi clo loại bỏ được mùi tử thi trên tay tốt hơn xà phòng thường, và cho rằng mất mùi là dấu hiệu đã loại được thứ gây bệnh. Về sau người ta biết clo là chất sát khuẩn hiệu quả.
Rửa tay đúng cách gồm những bước nào?
Làm ướt tay, xoa xà phòng, chà lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, đầu ngón và ngón cái, trong khoảng hai mươi giây, rồi xả sạch và lau khô bằng khăn sạch. Các cơ quan y tế có hướng dẫn chi tiết minh hoạ từng bước.
Ngày nay bệnh viện còn gặp vấn đề nhiễm khuẩn không?
Có. Nhiễm khuẩn liên quan tới chăm sóc y tế vẫn là thách thức ở nhiều nơi, đặc biệt với vi khuẩn kháng thuốc. Vệ sinh tay vẫn là một trong những biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất để phòng ngừa.
