Suốt nhiều thập kỷ, y học tin rằng loét dạ dày chủ yếu do căng thẳng, ăn uống thất thường và a xít dạ dày quá nhiều. Hai bác sĩ người Úc là Robin Warren và Barry Marshall đã chỉ ra rằng thủ phạm chính của phần lớn các ca loét là một loại vi khuẩn sống được trong dạ dày. Không ai tin họ, cho tới khi Marshall tự uống một ống vi khuẩn để chứng minh.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Ở Việt Nam, đau dạ dày là chuyện rất quen, và chữ vi khuẩn HP xuất hiện ngày càng nhiều trong phòng khám. Tập này mình kể câu chuyện về phát hiện đằng sau chữ đó, một câu chuyện có cả sự kiên trì, may mắn và một hành động liều lĩnh hiếm có.
Niềm tin cũ: dạ dày quá chua để vi khuẩn sống
Dạ dày chứa a xít rất mạnh, đủ để tiêu hoá thịt và giết phần lớn vi khuẩn đi theo thức ăn. Vì vậy trong giới y khoa từng có một niềm tin phổ biến: dạ dày là nơi gần như vô trùng, vi khuẩn không thể sống lâu trong đó.
Loét dạ dày được giải thích bằng sự mất cân bằng: a xít quá nhiều, lớp bảo vệ quá yếu, thêm căng thẳng, cà phê, thuốc lá, đồ cay. Người bệnh được khuyên ăn nhạt, giảm căng thẳng, uống thuốc giảm a xít. Nhiều người đỡ khi uống thuốc, nhưng ngừng thuốc thì loét hay tái phát, có ca phải mổ cắt một phần dạ dày.
Thật ra trước đó đã có vài nhà nghiên cứu từng nhìn thấy vi khuẩn xoắn trong dạ dày, nhưng những quan sát ấy bị xem là nhiễm bẩn mẫu hoặc không quan trọng, rồi bị lãng quên.
Đây là một ví dụ về việc một niềm tin tưởng như hiển nhiên có thể khiến cả một ngành không nhìn thấy điều nằm ngay trước mắt.
Warren nhìn thấy, Marshall đi tìm
Đầu những năm tám mươi, Robin Warren, một bác sĩ giải phẫu bệnh ở Perth, soi các mẫu sinh thiết dạ dày dưới kính hiển vi và liên tục thấy những con vi khuẩn nhỏ hình xoắn, đặc biệt ở những mẫu có viêm. Ông tin chúng không phải là nhiễm bẩn mà có liên quan tới bệnh.
Barry Marshall, khi đó là một bác sĩ trẻ đang tìm đề tài nghiên cứu, cùng ông tìm hiểu. Họ cần nuôi được con vi khuẩn này trong phòng thí nghiệm để nghiên cứu, nhưng hết lần này tới lần khác, đĩa nuôi cấy không mọc gì.
Theo câu chuyện được kể lại, nhờ một kỳ nghỉ lễ mà các đĩa nuôi cấy được để lâu hơn bình thường vài ngày. Khi quay lại, họ thấy khuẩn lạc đã mọc. Hoá ra loại vi khuẩn này mọc chậm hơn nhiều so với vi khuẩn thông thường, và trước đó các đĩa bị bỏ đi quá sớm.
Họ công bố những kết quả đầu tiên, cho thấy vi khuẩn này xuất hiện ở phần lớn bệnh nhân viêm dạ dày và loét. Nhưng giới y khoa vẫn hoài nghi: xuất hiện cùng nhau chưa có nghĩa là gây ra.
Tự uống vi khuẩn để chứng minh
Sự hoài nghi đó là hợp lý, như mình đã kể ở tập về tương quan và nhân quả. Có thể vi khuẩn chỉ đến sau, lợi dụng dạ dày đã bị tổn thương. Để chứng minh vi khuẩn gây bệnh, cần cho nó vào một dạ dày khoẻ mạnh và xem bệnh có xuất hiện không.
Thí nghiệm trên động vật không thành công như mong đợi, và thí nghiệm như vậy trên người khác thì không thể được chấp thuận. Marshall quyết định làm trên chính mình. Sau khi kiểm tra dạ dày của mình bình thường, ông uống một dung dịch chứa vi khuẩn nuôi cấy từ một bệnh nhân.
Khoảng một tuần sau, ông bắt đầu buồn nôn, hơi thở có mùi, và nội soi cho thấy dạ dày bị viêm, có đúng loại vi khuẩn đó. Ông sau đó dùng thuốc điều trị và khỏi.
Mình kể chuyện này để thấy sự quyết liệt của một nhà khoa học, chứ tuyệt đối không phải để khuyến khích ai tự làm thí nghiệm trên cơ thể mình. Ngày nay, các nghiên cứu trên người phải qua hội đồng đạo đức và quy trình an toàn chặt chẽ.
Từ bị chê cười tới giải Nobel
Thí nghiệm của Marshall gây chú ý, nhưng bằng chứng thuyết phục nhất đến sau đó, từ những thử nghiệm điều trị. Khi bệnh nhân loét được dùng kháng sinh để diệt vi khuẩn kèm thuốc giảm a xít, tỉ lệ loét tái phát giảm mạnh so với chỉ dùng thuốc giảm a xít.
Dần dần, qua nhiều năm và nhiều nghiên cứu từ khắp thế giới, giới y khoa đổi ý. Vi khuẩn được đặt tên là Helicobacter pylori, và cách chữa loét dạ dày thay đổi hẳn: từ chỗ chỉ kiểm soát triệu chứng suốt đời, nhiều bệnh nhân có thể được chữa dứt điểm.
Warren và Marshall được trao giải Nobel y học. Vi khuẩn này về sau còn được xác định là một yếu tố nguy cơ quan trọng của ung thư dạ dày.
Căng thẳng và a xít không bị loại bỏ hoàn toàn khỏi câu chuyện. Một số loại thuốc giảm đau cũng là nguyên nhân phổ biến gây loét. Nhưng chỗ đứng của vi khuẩn trong bức tranh đã thay đổi hoàn toàn.
Vi khuẩn HP ở Việt Nam: điều nên biết
Theo nhiều khảo sát, tỉ lệ nhiễm vi khuẩn này ở Việt Nam khá cao, và nhiễm thường bắt đầu từ nhỏ, lây qua đường ăn uống, sinh hoạt chung trong gia đình. Tuy vậy phần lớn người nhiễm không có triệu chứng và không bị loét.
Việc có nên xét nghiệm, có nên điều trị hay không phụ thuộc vào triệu chứng, tiền sử gia đình, tuổi tác và đánh giá của bác sĩ. Phác đồ điều trị thường gồm nhiều loại thuốc, và vi khuẩn này đã kháng một số kháng sinh ở nhiều nơi, nên tuyệt đối không tự mua thuốc uống theo lời mách.
Rửa tay trước khi ăn, không nhai mớm thức ăn cho trẻ, dùng đũa muỗng riêng khi gắp chung là những thói quen được khuyên để giảm lây nhiễm.
Câu chuyện của Warren và Marshall cho thấy đôi khi thứ ngăn cản một phát hiện không phải là thiếu dữ liệu, mà là một niềm tin quá chắc chắn. Trong những điều bạn đang coi là hiển nhiên, điều nào bạn chưa từng kiểm tra lại?
Câu hỏi thường gặp
Helicobacter pylori sống được trong a xít dạ dày bằng cách nào?
Vi khuẩn này tiết ra một enzim tạo ra chất kiềm quanh nó, trung hoà bớt a xít, và chui vào lớp nhầy phủ thành dạ dày, nơi ít chua hơn. Hình xoắn giúp nó di chuyển trong lớp nhầy đó.
Nhiễm vi khuẩn HP có chắc bị loét không?
Không. Phần lớn người nhiễm không bị loét và không có triệu chứng. Việc có tổn thương hay không phụ thuộc vào chủng vi khuẩn, cơ địa và các yếu tố khác.
Căng thẳng có gây loét dạ dày không?
Căng thẳng không còn được xem là nguyên nhân chính của phần lớn ca loét, nhưng có thể làm triệu chứng nặng hơn. Căng thẳng sinh lý cực độ, như ở bệnh nhân nặng trong hồi sức, có thể gây loét do cơ chế riêng.
Xét nghiệm vi khuẩn HP bằng cách nào?
Có nhiều cách như xét nghiệm hơi thở, xét nghiệm phân, xét nghiệm máu hoặc lấy mẫu khi nội soi. Bác sĩ sẽ chọn phương pháp phù hợp tuỳ tình trạng và mục đích.
Đã điều trị khỏi rồi có bị nhiễm lại không?
Có thể, nhất là khi người trong gia đình vẫn nhiễm và sinh hoạt chung. Nên tái khám theo hẹn của bác sĩ để kiểm tra kết quả điều trị.
