Mỗi lần nhớ lại, não không mở một đoạn phim đã lưu sẵn, mà dựng lại ký ức từ nhiều mảnh rời rạc, rồi cất lại phiên bản vừa dựng. Trong lúc dựng, những gì mình vừa nghe người khác kể, những gì mình biết thêm sau này, cảm xúc hiện tại đều có thể lẫn vào. Vì thế ký ức thay đổi dần qua mỗi lần nhớ, mà mình vẫn tin chắc nó y nguyên như cũ.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Chắc bạn từng cãi nhau với anh chị em về một chuyện hồi nhỏ, ai cũng chắc mình nhớ đúng mà hai phiên bản khác hẳn nhau. Tập này mình giải thích vì sao chuyện đó xảy ra, và vì sao nó không có nghĩa là ai đó nói dối.
Trí nhớ không phải chiếc máy quay
Nhiều người hình dung trí nhớ như một chiếc máy quay: sự kiện được ghi lại, cất vào kho, lúc cần thì mở ra xem. Nhưng các nhà khoa học nghiên cứu trí nhớ từ lâu đã thấy nó giống việc kể lại một câu chuyện hơn là chiếu lại một đoạn phim.
Khi một chuyện xảy ra, não không lưu từng khung hình. Nó lưu những mảnh: một khuôn mặt, một mùi, một cảm xúc, ý chính của câu chuyện. Các mảnh này nằm rải rác ở nhiều vùng não khác nhau.
Khi bạn nhớ lại, não gom những mảnh đó và lấp đầy khoảng trống bằng những gì hợp lý, dựa trên hiểu biết chung và kinh nghiệm. Nếu nhớ bữa tiệc sinh nhật năm mười tuổi, bạn có thể thấy trong đầu chiếc bánh kem, dù thật ra năm đó là bánh bông lan, vì sinh nhật thì thường có bánh kem.
Cách lưu này rất tiết kiệm và giúp mình rút ra ý nghĩa từ trải nghiệm. Cái giá phải trả là độ chính xác từng chi tiết.
Mỗi lần nhớ là một lần viết lại
Các nhà thần kinh học phát hiện rằng khi một ký ức được gọi ra, nó trở nên mềm trong một khoảng thời gian, rồi được cất lại. Quá trình cất lại này gọi là tái củng cố. Trong khoảng thời gian mềm đó, ký ức có thể được cập nhật.
Điều này có lợi: nó cho phép mình sửa những hiểu biết cũ bằng thông tin mới. Nhưng nó cũng có nghĩa là mỗi lần kể lại một câu chuyện, bạn có thể vô tình thêm thắt một chi tiết, và lần sau, chi tiết đó đã trở thành một phần của ký ức.
Những câu chuyện được kể đi kể lại trong gia đình qua nhiều năm thường là những câu chuyện đã được mài giũa nhiều nhất. Chúng vẫn giữ cái lõi đúng, nhưng những chi tiết thì đã được cả nhà cùng chỉnh qua mỗi bữa cơm.
Ký ức giống bức tượng đất sét hơn là bức tượng đá: mỗi lần bạn cầm lên ngắm, dấu tay bạn lại để lại trên đó.
Thí nghiệm cho thấy trí nhớ dễ bị gợi ý đến mức nào
Nhà tâm lý học Elizabeth Loftus đã làm nhiều thí nghiệm nổi tiếng về chuyện này. Trong một thí nghiệm, người tham gia xem đoạn phim hai chiếc xe va nhau. Sau đó họ được hỏi xe chạy nhanh cỡ nào khi va vào nhau, nhưng với những động từ khác nhau: va chạm, đâm sầm, đâm nát.
Những người được hỏi bằng từ mạnh hơn ước tính tốc độ cao hơn. Và khi được hỏi lại sau đó, nhiều người trong nhóm nghe từ mạnh còn nhớ là có thấy kính vỡ, dù trong phim không hề có kính vỡ. Chỉ một chữ trong câu hỏi đã thêm một chi tiết vào ký ức.
Những thí nghiệm khác của các nhóm nghiên cứu còn cho thấy có thể gợi ra ký ức về cả một sự kiện chưa từng xảy ra, như bị lạc trong khu mua sắm hồi nhỏ, ở một phần người tham gia, bằng cách kể cho họ nghe như thể đó là chuyện thật do người nhà xác nhận.
Những kết quả này không có nghĩa trí nhớ vô dụng. Chúng có nghĩa là cảm giác chắc chắn không bảo đảm được độ chính xác.
Vì sao nhân chứng có thể nhớ sai một cách chân thành
Chuyện này có hậu quả thật trong đời sống. Lời khai của nhân chứng từng là bằng chứng rất được tin cậy. Nhưng ở một số nước, khi công nghệ xét nghiệm ADN được dùng để xem xét lại các vụ án cũ, người ta phát hiện nhiều người bị kết án oan, và lời nhận dạng sai của nhân chứng thường có mặt trong những vụ đó.
Nhân chứng không nói dối. Họ thật sự nhớ như vậy. Căng thẳng, thời gian ngắn, ánh sáng kém, sự chú ý dồn vào hung khí, những câu hỏi gợi ý của người điều tra, những tấm ảnh được xem sau đó, tất cả có thể nhào nặn ký ức.
Vì vậy giới nghiên cứu đã đề xuất những cách làm cẩn thận hơn, như ghi lại lời khai sớm nhất, tránh câu hỏi gợi ý, và ghi nhận mức độ tự tin của nhân chứng ngay lần nhận dạng đầu tiên.
Có một hiện tượng khác cũng thú vị: những ký ức gắn với sự kiện gây chấn động, như nghe tin một biến cố lớn, thường rất sống động và ta rất tự tin. Nhưng khi các nhà nghiên cứu ghi lại lời kể ngay sau sự kiện rồi hỏi lại nhiều năm sau, nhiều chi tiết đã thay đổi mà người kể vẫn tin chắc mình đúng.
Sống chung với một trí nhớ biết tự sửa
Hiểu điều này giúp mình khiêm tốn hơn trong những cuộc cãi nhau kiểu ai nhớ đúng. Có thể cả hai đều đang chân thành, và cả hai đều sai một phần.
Nếu một chi tiết quan trọng, hãy ghi lại sớm. Nhật ký, ghi chú trong điện thoại, tin nhắn gửi cho chính mình ngay sau sự việc là bằng chứng tốt hơn trí nhớ vài năm sau. Trong công việc, biên bản cuộc họp tồn tại chính vì lý do này.
Khi hỏi trẻ con về một chuyện đã xảy ra, cố gắng hỏi mở, kiểu chuyện gì đã xảy ra, thay vì hỏi gợi ý kiểu có phải bạn kia đánh con không. Trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị câu hỏi dẫn dắt.
Và có lẽ điều đẹp nhất là thế này: ký ức không phải bản lưu trữ chết, mà là một phần sống của mình, lớn lên cùng mình. Câu chuyện hồi nhỏ mà bạn hay kể nhất, bạn nghĩ nó đã được bạn sửa bao nhiêu lần rồi?
Câu hỏi thường gặp
Ký ức giả có phải là bệnh không?
Không. Ký ức giả là hiện tượng bình thường của trí nhớ người khoẻ mạnh. Ai cũng có những chi tiết nhớ sai mà không biết, và điều đó không liên quan tới trí thông minh.
Làm sao biết một ký ức là thật hay giả?
Chỉ dựa vào cảm giác thì rất khó, vì ký ức giả có thể sống động và chắc chắn như ký ức thật. Cách đáng tin hơn là đối chiếu với bằng chứng độc lập như ảnh, ghi chép hay lời kể được ghi lại từ thời điểm đó.
Người lớn tuổi có dễ nhớ sai hơn không?
Một số nghiên cứu cho thấy người lớn tuổi dễ nhầm nguồn thông tin hơn, tức là nhớ nội dung nhưng quên đã nghe ở đâu. Tuy vậy người ở mọi lứa tuổi đều có thể nhớ sai.
Ghi chép có làm trí nhớ kém đi không?
Ghi chép không làm trí nhớ kém đi, mà giúp giữ thông tin chính xác. Việc tự viết lại bằng lời của mình còn giúp hiểu và nhớ tốt hơn so với chỉ đọc lướt.
Có nên nghi ngờ mọi ký ức của mình không?
Không cần. Phần lõi của ký ức thường khá đáng tin, những chi tiết nhỏ và những gì bị gợi ý sau đó mới dễ sai. Chỉ nên thận trọng khi một chi tiết cụ thể là căn cứ cho một quyết định lớn.
