Não người lớn vẫn thay đổi được suốt đời. Mỗi lần học điều mới, kết nối giữa các tế bào thần kinh liên quan được củng cố, có kết nối mới hình thành, và luyện tập lâu dài có thể làm thay đổi cả cấu trúc một số vùng não. Chỉ là ở người lớn, sự thay đổi chậm hơn và cần luyện tập đều đặn hơn so với trẻ nhỏ.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Câu già rồi học gì nữa là câu mình nghe khá nhiều, từ bố mẹ muốn học dùng điện thoại tới người bốn mươi tuổi muốn học một ngoại ngữ. Tập này mình kể khoa học nói gì về chuyện đó, và bạn sẽ thấy câu trả lời vừa đáng mừng vừa rất thật thà.
Tính dẻo của não là gì?
Các nhà khoa học dùng chữ tính dẻo để chỉ khả năng não thay đổi cấu trúc và cách hoạt động theo trải nghiệm. Nó giống đất sét hơn là đá: được nhào nặn bởi những gì mình làm lặp đi lặp lại.
Ở mức nhỏ nhất, khi hai tế bào thần kinh thường xuyên hoạt động cùng nhau, chỗ nối giữa chúng trở nên hiệu quả hơn. Ngược lại, những kết nối ít được dùng yếu dần.
Ở mức lớn hơn, luyện tập lâu dài có thể làm thay đổi độ dày hoặc thể tích của một số vùng não liên quan. Não cũng có thể điều chỉnh sự bao bọc quanh các sợi thần kinh, giúp tín hiệu truyền nhanh hơn.
Trước đây, nhiều người tin não người lớn gần như cố định. Hiểu biết ngày nay đã khác hẳn: não là một cơ quan sống, liên tục được nặn lại.
Bằng chứng từ những tài xế thuộc bản đồ cả thành phố
Một nghiên cứu nổi tiếng ở Anh đã chụp não những tài xế taxi ở London. Để được cấp phép, họ phải học thuộc mạng lưới hàng chục nghìn con đường phức tạp của thành phố, quá trình kéo dài nhiều năm.
Các nhà nghiên cứu thấy một phần của vùng não liên quan tới ghi nhớ không gian ở những tài xế này lớn hơn so với nhóm so sánh, và những người lái lâu năm hơn có xu hướng thay đổi rõ hơn. Một nghiên cứu tiếp theo theo dõi những người đang học thi cho thấy thay đổi xuất hiện ở những người học thành công.
Những nghiên cứu khác trên người học tung hứng bóng, học nhạc cụ, học ngôn ngữ mới cũng ghi nhận những thay đổi đo được trong não sau thời gian luyện tập. Có nghiên cứu còn cho thấy khi ngừng tập, một phần thay đổi giảm dần.
Mức độ và ý nghĩa cụ thể vẫn đang được nghiên cứu, nhưng thông điệp chung khá rõ: những gì bạn luyện tập đều đặn để lại dấu vết trong não, ở tuổi nào cũng vậy.
Giai đoạn vàng của trẻ nhỏ có thật không?
Có, với một số khả năng. Trong những năm đầu đời, não trẻ thay đổi cực nhanh và có những giai đoạn đặc biệt nhạy cảm. Ví dụ, nếu một đứa trẻ bị che một mắt quá lâu trong giai đoạn đầu, như do đục thuỷ tinh thể bẩm sinh không được xử lý sớm, khả năng nhìn của mắt đó có thể bị ảnh hưởng lâu dài dù sau này đã chữa. Đó là lý do bác sĩ nhi khoa rất quan tâm tới việc phát hiện sớm các vấn đề về mắt và tai ở trẻ.
Với ngôn ngữ, trẻ học từ nhỏ thường nói giọng giống người bản xứ dễ hơn nhiều so với người bắt đầu học khi đã lớn. Nhưng điều đó không có nghĩa người lớn không học được ngoại ngữ. Người lớn thường học từ vựng, ngữ pháp có hệ thống nhanh hơn trẻ ở giai đoạn đầu, chỉ là giọng khó hoàn toàn như người bản xứ.
Hiểu đúng giai đoạn vàng giúp tránh hai cực: cha mẹ lo sốt vó rằng bỏ lỡ tuổi này là con hỏng cả đời, và người lớn nghĩ mình đã quá muộn.
Não trẻ dễ nặn hơn, nhưng não người lớn chưa bao giờ khô cứng.
Phục hồi sau tổn thương: não tự tổ chức lại
Tính dẻo thể hiện rõ nhất ở những người phục hồi sau đột quỵ hay chấn thương não. Khi một vùng não bị tổn thương, những vùng lân cận hoặc những vùng tương ứng bên kia có thể dần đảm nhận một phần chức năng bị mất, nhất là khi người bệnh được tập phục hồi chức năng sớm và bền bỉ.
Quá trình này thường chậm và đòi hỏi rất nhiều lặp lại: tập cầm nắm hàng nghìn lần, tập nói từng từ. Mức độ phục hồi khác nhau rất nhiều giữa các bệnh nhân và phụ thuộc vào vị trí, mức độ tổn thương.
Đó là lý do phục hồi chức năng là một phần quan trọng của điều trị đột quỵ, và người nhà nên hỏi kỹ bác sĩ, chuyên viên vật lý trị liệu về kế hoạch tập luyện.
Khả năng tự tổ chức lại cũng thấy ở người khiếm thị: một số nghiên cứu cho thấy vùng não vốn xử lý thị giác có thể tham gia vào việc xử lý xúc giác khi đọc chữ nổi.
Học đàn, học ngoại ngữ ở tuổi trung niên có muộn không?
Khoa học trả lời khá rõ: không muộn, nhưng hãy thực tế. Bạn sẽ học chậm hơn đứa cháu mười tuổi ở một số mặt, và cần kiên nhẫn hơn. Bù lại, bạn có kinh nghiệm, khả năng tự tổ chức việc học, và biết mình học để làm gì.
Luyện tập ngắn mà đều đặn thường hiệu quả hơn tập dồn dập rồi bỏ. Mười lăm phút mỗi ngày với cây đàn bầu có ích hơn ba tiếng vào một ngày chủ nhật rồi nghỉ cả tuần. Giấc ngủ, như đã kể ở tập về giấc ngủ, giúp củng cố những gì đã tập.
Học những thứ thật sự khó và mới, cần chú ý và có phản hồi, thường có lợi cho não hơn là lặp lại những việc đã quá quen. Vận động thể chất đều đặn và giữ liên lạc với mọi người cũng được nhiều nghiên cứu gắn với sức khoẻ não khi về già.
Bác nông dân sáu mươi tuổi học dùng điện thoại để gọi video cho cháu ở xa, cô giáo về hưu học vẽ màu nước, anh kỹ sư bốn lăm tuổi học đàn: não của họ đều đang được nặn lại. Còn bạn, có điều gì bạn đã từ bỏ vì nghĩ mình đã quá tuổi để học không?
Câu hỏi thường gặp
Người già có tạo được tế bào thần kinh mới không?
Có bằng chứng về việc tạo tế bào thần kinh mới ở một số vùng não người trưởng thành, nhưng mức độ ở người lớn tuổi vẫn đang được tranh luận. Tính dẻo của não chủ yếu đến từ việc thay đổi kết nối giữa các tế bào sẵn có.
Học ngoại ngữ có giúp ngừa sa sút trí tuệ không?
Một số nghiên cứu quan sát thấy người dùng nhiều ngôn ngữ có thể có dấu hiệu sa sút trí tuệ muộn hơn, nhưng kết quả chưa thống nhất và khó tách khỏi các yếu tố khác như học vấn. Dù vậy học ngoại ngữ vẫn là một hoạt động trí tuệ có ích.
Não trẻ em có dễ bị ảnh hưởng xấu hơn không?
Não trẻ dễ thay đổi hơn nên cũng nhạy cảm hơn với cả trải nghiệm tốt lẫn xấu, như căng thẳng kéo dài hay thiếu dinh dưỡng. Môi trường an toàn, được trò chuyện, được chơi là nền tảng quan trọng cho não trẻ phát triển.
Có loại thực phẩm nào làm não dẻo hơn không?
Chưa có thực phẩm hay chất bổ sung nào được chứng minh rõ ràng làm tăng tính dẻo của não ở người khoẻ. Chế độ ăn cân bằng, ngủ đủ, vận động và học tập là những yếu tố có bằng chứng tốt hơn.
Bao lâu thì luyện tập bắt đầu thay đổi não?
Một số nghiên cứu ghi nhận thay đổi đo được sau vài tuần luyện tập một kỹ năng mới. Tuy vậy mức độ tuỳ người, tuỳ kỹ năng và chưa chắc thay đổi nào cũng liên quan trực tiếp tới tiến bộ kỹ năng.
