Đồng thuận khoa học không hình thành bằng bỏ phiếu hay theo ý kiến người nổi tiếng. Nó hình thành khi nhiều dòng bằng chứng độc lập, từ nhiều nhóm, bằng nhiều cách làm khác nhau, cùng chỉ về một kết luận, và những người cố tìm cách lật nó đều thất bại.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Khép lại chuỗi bài về phương pháp, mình muốn nói về câu mà ai cũng từng nghe khi có tranh cãi: các nhà khoa học đồng ý rằng. Đồng ý kiểu gì, bao nhiêu người mới đủ, và nếu có vài nhà khoa học nói ngược lại thì sao?
Vì sao một nghiên cứu đơn lẻ chưa đủ?
Một nghiên cứu, dù làm cẩn thận, vẫn có thể ra kết quả lệch vì may rủi, vì nhóm người tham gia đặc biệt, vì một sai sót trong cách đo mà chưa ai phát hiện. Nhà khoa học biết điều đó rõ hơn ai hết, nên họ gọi mỗi nghiên cứu là một mảnh bằng chứng, không phải một phán quyết.
Hình dung bạn đi tìm đường trong một thành phố lạ và hỏi một người đi đường. Người đó chỉ đường sang trái. Có thể đúng. Nhưng nếu bạn hỏi thêm năm người ở năm góc phố khác nhau, và cả năm đều chỉ về cùng một hướng, bạn yên tâm hơn nhiều.
Vì vậy tin tức kiểu một nghiên cứu mới cho thấy nên được hiểu là: có thêm một người đi đường vừa chỉ tay. Nó thú vị, nhưng câu hỏi quan trọng hơn là những người đi đường khác đã chỉ về đâu.
Đáng buồn là mảnh bằng chứng mới, bất ngờ, trái chiều thường được lên báo nhiều nhất, chính vì nó bất ngờ. Còn hàng chục nghiên cứu lặng lẽ xác nhận điều đã biết thì hiếm khi thành tiêu đề.
Tổng quan và phân tích gộp: nhìn cả rừng chứ không nhìn một cây
Để nhìn cả rừng, giới khoa học có một loại công trình riêng gọi là tổng quan hệ thống. Người làm tổng quan đặt ra câu hỏi rõ ràng từ trước, rồi tìm mọi nghiên cứu liên quan theo một quy trình công khai, kể cả những nghiên cứu không ra kết quả gì, đánh giá chất lượng từng cái, rồi mới tổng hợp.
Khi các nghiên cứu đủ giống nhau, người ta còn gộp số liệu lại để tính chung, gọi là phân tích gộp. Nhiều nghiên cứu nhỏ, mỗi cái đều mờ, khi gộp lại có thể cho một bức tranh rõ hơn nhiều.
Tổng quan cũng có bẫy. Gộp nhiều nghiên cứu kém chất lượng thì ra một kết quả kém chất lượng trông rất đồ sộ. Và những nghiên cứu không ra kết quả thường ít được công bố, nên chồng bằng chứng có thể bị nghiêng từ trước khi ai đó ngồi gộp.
Dù vậy, khi cần một câu trả lời cho câu hỏi đang được tranh cãi, một tổng quan làm cẩn thận thường đáng tin hơn bất kỳ nghiên cứu đơn lẻ nào, kể cả nghiên cứu mới nhất.
Nhà khoa học bất đồng với nhau thì sao?
Bất đồng là chuyện thường ngày, và là chuyện lành mạnh. Khoa học tiến lên chính nhờ người này cố chỉ ra chỗ sai của người kia. Nhưng cần phân biệt bất đồng ở phần rìa với bất đồng ở phần lõi.
Lấy ví dụ biến đổi khí hậu. Các nhà khoa học còn tranh luận nhiều về chi tiết: mây sẽ phản ứng thế nào, lượng mưa ở từng vùng đổi ra sao, băng tan nhanh cỡ nào. Nhưng họ rất đồng ý ở phần lõi: Trái Đất đang ấm lên và hoạt động của con người là nguyên nhân chính. Tranh luận về chi tiết không làm lung lay phần lõi.
Báo chí đôi khi tạo ra một thứ gọi là cân bằng giả: mời một người đại diện cho đồng thuận và một người phản đối, cho nói thời lượng bằng nhau. Người nghe dễ nghĩ giới khoa học đang chia đôi, trong khi thực tế có thể là rất nhiều bên này và rất ít bên kia.
Câu hỏi đáng hỏi không phải có ai phản đối không, vì gần như luôn có. Câu hỏi là những người phản đối có bằng chứng mới, đứng vững qua kiểm tra, hay chỉ có ý kiến.
Đồng thuận có thể sai không?
Có, và lịch sử khoa học có những lần như vậy. Có lúc đa số giới y khoa tin một bệnh là do căng thẳng và ăn uống, cho tới khi bằng chứng về một con vi khuẩn buộc họ phải đổi ý. Có lúc giới địa chất chê cười ý tưởng các lục địa trôi dạt. Mình sẽ kể kỹ hai câu chuyện đó ở những tập sau.
Nhưng để ý cách đồng thuận đã được sửa: không phải bằng một người nói to hơn, mà bằng bằng chứng tốt hơn, lặp lại được, cho tới khi đa số không thể không đổi ý. Chính cơ chế sửa sai đó là điểm mạnh của khoa học.
Cũng cần nói thật: có những lần đồng thuận đổi chậm hơn lẽ ra phải đổi, vì con người có tự ái, có thói quen, có quyền lợi. Khoa học do người làm, nên mang theo cả điểm yếu của người.
Vì thế việc đồng thuận có thể sai không phải lý do để bỏ qua nó. Người đặt cược vào đồng thuận hiện tại thường thắng nhiều hơn người đặt cược vào một ý kiến lẻ loi chưa có bằng chứng.
Làm sao biết đâu là đồng thuận khi đọc tin?
Cách chắc nhất là tìm xem các tổ chức khoa học lớn, như viện hàn lâm khoa học các nước hay những hiệp hội chuyên ngành, đã nói gì về chủ đề đó. Những tổ chức này thường chỉ ra tuyên bố sau khi xem xét rất nhiều bằng chứng, nên chậm nhưng chắc.
Cách thứ hai là để ý chữ dùng. Người làm khoa học cẩn thận thường nói bằng chứng cho thấy, khả năng cao là, chưa đủ dữ liệu để kết luận. Người rao bán điều gì đó thường nói chắc chắn một trăm phần trăm, bí mật mà giới khoa học giấu bạn.
Cách thứ ba là tự hỏi người đang nói có phải chuyên gia đúng lĩnh vực không. Một nhà vật lý giỏi vẫn nói sai được về dinh dưỡng, một bác sĩ giỏi vẫn nói sai được về khí hậu.
Và khi chưa có đồng thuận, cũng là một câu trả lời đáng giá. Có lẽ điều khó nhất trong tư duy khoa học không phải là tin đúng, mà là chịu ở yên trong trạng thái chưa biết cho tới khi bằng chứng đủ. Bạn có đang vội tin điều gì chỉ vì không chịu nổi cảm giác chưa biết không?
Câu hỏi thường gặp
Đồng thuận khoa học có phải là ý kiến số đông không?
Không hẳn. Nó là sự hội tụ của bằng chứng, và số đông nhà khoa học đồng ý là hệ quả của bằng chứng đó chứ không phải lý do. Một ý kiến số đông mà không có bằng chứng thì chỉ là thói quen chung.
Phân tích gộp là gì?
Là cách gộp số liệu của nhiều nghiên cứu cùng hỏi một câu để tính ra một kết quả chung. Nó giúp thấy rõ những tác động nhỏ mà từng nghiên cứu riêng lẻ không đủ lớn để phát hiện.
Vì sao khuyến cáo sức khoẻ hay thay đổi?
Vì bằng chứng mới liên tục được bổ sung, và khuyến cáo được cập nhật theo. Việc thay đổi là dấu hiệu hệ thống đang hoạt động, dù nó làm người nghe bối rối khi những lời khuyên cũ bị sửa.
Một nhà khoa học có bằng cấp cao phản đối thì có đáng tin không?
Bằng cấp cho biết người đó từng được đào tạo, nhưng không thay được bằng chứng. Nên xem họ có đưa ra dữ liệu mới, được công bố và kiểm tra hay không, và họ có đang nói trong đúng lĩnh vực chuyên môn của mình không.
Chưa có đồng thuận thì người thường nên làm gì?
Nên giữ thái độ mở và thận trọng, tránh những quyết định lớn dựa trên một nghiên cứu đơn lẻ. Với chuyện sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ về lựa chọn phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình trong lúc bằng chứng còn đang được bổ sung.
