Hiệu ứng giả dược là khi một người thấy đỡ sau khi nhận một thứ trông như thuốc nhưng không có hoạt chất. Nó không hẳn là tưởng tượng: kỳ vọng thật sự có thể làm não giảm cảm giác đau, bớt buồn nôn, bớt mệt. Nhưng nó gần như không làm khối u teo lại hay vi khuẩn chết đi.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Tập trước mình nói về nhóm đối chứng. Tập này là câu chuyện của một kiểu đối chứng đặc biệt: viên thuốc đường. Nó vừa là một công cụ khoa học không thể thiếu, vừa là một hiện tượng khiến chính các nhà khoa học phải khiêm tốn về chuyện tâm trí và cơ thể dính nhau chặt tới mức nào.
Giả dược là gì và vì sao nghiên cứu thuốc cần nó?
Giả dược là một thứ được làm cho trông giống thuốc thật, cùng màu, cùng cỡ, cùng cách uống, nhưng không chứa hoạt chất. Có khi là viên bột, có khi là mũi tiêm nước muối sinh lý. Người nhận không biết mình đang nhận thứ gì.
Người ta cần nó vì một lý do đơn giản: chỉ riêng việc được cho thuốc đã làm nhiều người thấy khác đi. Nếu nhóm đối chứng không nhận gì cả, thì phần khác biệt giữa hai nhóm là một mớ trộn lẫn giữa tác dụng thật của hoạt chất và tác dụng của việc được chữa.
Khi cả hai nhóm cùng nhận một viên trông y hệt, phần trộn lẫn đó bị chia đều. Lúc này, nếu nhóm thuốc thật vẫn đỡ hơn nhóm giả dược rõ rệt, người ta mới đủ cơ sở nói hoạt chất có tác dụng.
Một loại thuốc chỉ tốt ngang giả dược không có nghĩa người dùng không thấy đỡ. Nó có nghĩa là cái giúp họ đỡ không phải là hoạt chất.
Người uống giả dược thấy đỡ là nhờ đâu?
Phần lớn cái gọi là hiệu ứng giả dược trong một nghiên cứu thật ra không phải do niềm tin. Có ba thứ chồng lên nhau. Thứ nhất là bệnh tự thuyên giảm theo thời gian, như cảm lạnh hay cơn đau lưng cấp. Thứ hai là hiện tượng lúc tệ nhất thì sau đó thường đỡ hơn, mà người ta lại hay đi khám đúng lúc tệ nhất.
Thứ ba mới là phần thú vị: kỳ vọng. Khi tin mình đang được chữa, não có thể giải phóng những chất giảm đau tự nhiên của chính cơ thể. Các nhà nghiên cứu từng thấy khi dùng một chất chặn các chất giảm đau tự nhiên này, hiệu ứng giả dược với cơn đau yếu đi đáng kể. Tức là có một cơ chế sinh học thật, không chỉ là người ta nói cho vui.
Sự chăm sóc cũng góp phần. Một bác sĩ lắng nghe, giải thích kỹ, hẹn tái khám, tự nó đã làm người bệnh bớt lo, mà lo âu làm mọi cảm giác khó chịu nặng thêm.
Vì vậy khi ai đó kể mình uống một thứ gì đó và thấy đỡ, họ không nói dối. Họ đỡ thật. Chỉ là thứ làm họ đỡ có thể không phải là thứ họ uống.
Giả dược mạnh ở đâu và bất lực ở đâu?
Hiệu ứng rõ nhất ở những gì mình cảm nhận: đau, buồn nôn, mệt mỏi, mất ngủ, cảm giác bồn chồn. Đó là những thứ đi qua não trước khi thành trải nghiệm, nên kỳ vọng có chỗ để chen vào.
Nó yếu hoặc gần như không có với những thứ đo được bằng máy, độc lập với cảm nhận. Giả dược không làm đường huyết về bình thường, không vá được xương gãy, không diệt vi khuẩn. Có những nghiên cứu ghi nhận bệnh nhân hen thấy dễ thở hơn khi dùng giả dược, trong khi chức năng phổi đo bằng máy gần như không đổi.
Chỗ đó rất quan trọng với người bệnh thật. Cảm thấy đỡ mà bệnh vẫn tiến triển là tình huống nguy hiểm, vì người ta có thể bỏ lỡ lúc cần chữa đúng cách.
Đó cũng là lý do mọi chuyện đổi thuốc, bỏ thuốc hay thêm thuốc, bạn nên bàn với bác sĩ hoặc dược sĩ của mình, chứ đừng dựa vào cảm giác đỡ hay không đỡ của vài ngày.
Mặt ngược lại: khi kỳ vọng làm mình thấy tệ hơn
Hiệu ứng này có một người anh em ít được nhắc tới, gọi là hiệu ứng nocebo, tức là kỳ vọng xấu làm mình thấy tệ đi. Trong nhiều thử nghiệm, người uống giả dược vẫn báo cáo tác dụng phụ, và những tác dụng phụ họ kể thường giống với những gì được đọc trong tờ thông tin trước đó.
Bạn có thể thấy nó ở đời thường. Đọc xong một bài viết rằng thuốc này hay gây đau đầu, tự nhiên đầu mình nặng hơn. Nghe hàng xóm kể mũi tiêm làm sốt mấy hôm, mình chưa tiêm đã thấy người gai gai.
Điều này không có nghĩa tác dụng phụ đều là tưởng tượng. Nhiều tác dụng phụ là thật và cần báo cho bác sĩ. Nó chỉ có nghĩa là cách ta được nói về thuốc cũng ảnh hưởng tới cảm nhận của ta.
Vì thế người làm y khoa giỏi thường nói về rủi ro một cách trung thực nhưng bình tĩnh, không giấu, cũng không doạ.
Biết là giả dược rồi thì còn tác dụng không?
Đây là chỗ khoa học còn đang tìm hiểu. Một số nghiên cứu nhỏ cho người bệnh uống viên thuốc và nói thẳng với họ đây là giả dược, không có hoạt chất gì, vậy mà một phần người tham gia vẫn báo cáo thấy đỡ hơn nhóm không uống gì. Kết quả này thú vị, nhưng các nghiên cứu còn nhỏ và cần thêm bằng chứng.
Có một cách giải thích đang được bàn: nghi thức uống thuốc, thời gian, sự quan tâm, tự thân chúng đã là một tín hiệu cho cơ thể rằng mình đang được chăm sóc.
Dù vậy, cho người bệnh giả dược mà nói dối rằng đó là thuốc thật là chuyện đạo đức khó chấp nhận ngoài khuôn khổ nghiên cứu có đồng ý.
Lần tới bạn thấy một phương thuốc được ca ngợi vì bao nhiêu người uống xong thấy đỡ, thử hỏi thêm một câu: những người đó đã đỡ hơn bao nhiêu so với nếu họ uống một viên bột trông y hệt?
Câu hỏi thường gặp
Giả dược có phải là thuốc giả không?
Không. Thuốc giả là hàng làm nhái để bán, có thể nguy hiểm. Giả dược là một thứ được làm có chủ đích để trông giống thuốc thật trong nghiên cứu, người tham gia được thông báo trước rằng họ có thể nhận giả dược.
Người tham gia thử nghiệm có biết mình nhận giả dược không?
Họ được biết trước rằng có khả năng mình ở nhóm giả dược, và phải đồng ý mới được tham gia. Nhưng trong lúc nghiên cứu, họ thường không biết cụ thể mình ở nhóm nào, để kỳ vọng không làm lệch kết quả.
Tiêm giả dược có mạnh hơn uống giả dược không?
Một số nghiên cứu gợi ý những hình thức trông mạnh mẽ hơn, như tiêm hay thủ thuật, tạo kỳ vọng lớn hơn và hiệu ứng rõ hơn. Tuy vậy mức độ khác nhau tuỳ bệnh và tuỳ nghiên cứu, nên chưa thể coi là quy luật chắc chắn.
Trẻ em có bị hiệu ứng giả dược không?
Có, và kỳ vọng của cha mẹ cũng góp phần, vì cha mẹ thường là người kể lại con đã đỡ hay chưa. Đây là lý do nghiên cứu trên trẻ em cần thiết kế rất cẩn thận.
Động vật có bị hiệu ứng giả dược không?
Con vật không đọc tờ hướng dẫn, nhưng chủ nuôi và bác sĩ thú y thì có kỳ vọng. Khi người chấm triệu chứng biết con vật được chữa, họ có thể vô tình chấm tốt hơn, nên nghiên cứu thú y cũng cần che giấu nhóm điều trị.
