Nhà khoa học cũng dễ thấy điều mình mong như bất kỳ ai, nên khoa học không dựa vào sự tỉnh táo của từng người mà dựng ra những hàng rào để tự chống lại chính mình. Che giấu ai đang nhận cách làm nào, nói trước giả thuyết và cách phân tích trước khi có số liệu, mời cả người phản đối cùng thiết kế thí nghiệm, và đòi những nhóm khác lặp lại kết quả.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Thiên kiến xác nhận là chuyện của mọi bộ não. Tập này mình không bàn nó trong đời thường, mà kể nó đã từng đánh lừa cả những nhà vật lý giỏi ra sao, và khoa học đã học cách tự vệ thế nào.
Tia N: thứ không tồn tại mà hàng chục người vẫn thấy
Đầu thế kỷ hai mươi, không lâu sau khi tia X được phát hiện, một nhà vật lý Pháp có tiếng là René Blondlot công bố ông tìm ra một loại tia mới, đặt tên là tia N. Ông cho rằng tia này làm một tia lửa điện nhỏ sáng hơn một chút khi chiếu vào, và có thể bị lăng kính làm lệch hướng.
Rất nhanh sau đó, nhiều nhà khoa học khác, phần lớn ở Pháp, cũng báo cáo thấy tia N, và tìm ra nó phát ra từ đủ thứ, kể cả cơ thể người.
Nhưng nhiều phòng thí nghiệm ở nước khác làm lại mà không thấy gì. Nhà vật lý Mỹ Robert Wood tới thăm phòng thí nghiệm của Blondlot. Trong phòng tối, khi Blondlot đang đọc số đo, Wood lặng lẽ lấy chiếc lăng kính ra khỏi thiết bị. Blondlot vẫn tiếp tục đọc ra những kết quả y như trước.
Blondlot không gian dối. Ông thật sự thấy, vì độ sáng của tia lửa mờ vốn dao động, và mắt người trong bóng tối, khi đã biết mình mong thấy gì, sẽ thấy đúng điều đó. Sau chuyến thăm của Wood, tia N biến mất khỏi khoa học gần như hoàn toàn.
Cùng một bằng chứng, hai phe càng tin chắc hơn
Các nhà tâm lý học đã đo thiên kiến này trong phòng thí nghiệm. Trong một nghiên cứu kinh điển ở Mỹ cuối những năm bảy mươi, người ta mời hai nhóm sinh viên có quan điểm trái ngược nhau về một vấn đề xã hội gây tranh cãi. Cả hai nhóm cùng đọc hai nghiên cứu giả định, một cái ủng hộ phe này, một cái ủng hộ phe kia.
Nếu con người đọc bằng chứng một cách công bằng, sau khi đọc một bằng chứng mỗi bên, lẽ ra hai nhóm phải dịu bớt. Kết quả lại ngược lại: mỗi nhóm đánh giá nghiên cứu ủng hộ mình là làm tốt, nghiên cứu ngược mình là có lỗi phương pháp, và cuối cùng cả hai càng tin chắc hơn vào quan điểm ban đầu.
Điều đáng sợ ở đây là người tham gia không hề thấy mình thiên vị. Họ thật lòng tin rằng mình đang soi kỹ phương pháp. Chỉ là họ soi kỹ hơn nhiều với bằng chứng làm mình khó chịu.
Nhà khoa học đọc kết quả thí nghiệm của chính mình cũng có nguy cơ y như vậy: kết quả đẹp thì tin ngay, kết quả xấu thì đi tìm lỗi thiết bị.
Hàng rào thứ nhất: che mắt và so sánh
Câu chuyện tia N cho thấy khi người đo biết mình mong gì, kết quả đo có thể bị kéo theo. Cách chữa đã được kể ở những tập trước: có nhóm đối chứng để biết mình đang so với cái gì, và che giấu để người đo không biết mẫu nào là mẫu thử.
Nếu phòng thí nghiệm của Blondlot có một người phụ tá ngẫu nhiên đặt hoặc bỏ lăng kính, ghi lại mà không cho ông biết, rồi so với những gì ông đọc, tia N có lẽ đã chết từ ngày đầu.
Trong nghiên cứu y học và tâm lý, việc che giấu người đánh giá giờ là yêu cầu cơ bản.
Hàng rào này rẻ và đơn giản, nhưng nó phải được dựng trước khi thí nghiệm bắt đầu. Dựng sau thì đã muộn.
Hàng rào thứ hai: nói trước rồi mới nhìn số liệu
Có một kiểu tự lừa tinh vi hơn. Khi đã có số liệu, người nghiên cứu có rất nhiều lựa chọn nhỏ: loại bỏ số đo nào là bất thường, chia nhóm theo tuổi hay theo giới, dùng phép tính thống kê nào. Mỗi lựa chọn đều có vẻ hợp lý. Nhưng nếu thử nhiều cách và chỉ báo cáo cách cho kết quả đẹp, người ta gần như luôn tìm ra điều gì đó, dù thật ra không có gì.
Để chặn điều này, nhiều ngành đã áp dụng việc đăng ký trước: trước khi thu số liệu, nhà nghiên cứu ghi công khai giả thuyết, cỡ mẫu và cách sẽ phân tích. Sau đó ai cũng đối chiếu được những gì đã hứa với những gì được báo cáo.
Một số tạp chí còn đi xa hơn: duyệt bài dựa trên câu hỏi và thiết kế nghiên cứu, cam kết đăng dù kết quả ra sao. Cách này chống luôn một thiên kiến khác của cả hệ thống, đó là xu hướng chỉ đăng những kết quả dương tính, còn những nghiên cứu không tìm thấy gì bị cất vào ngăn kéo.
Nói trước thì mình không còn đường tự dẫn mình đi theo điều mình muốn thấy.
Hàng rào thứ ba: mời đối thủ cùng làm
Cách chống thiên kiến mạnh nhất có lẽ là không dựa vào bản thân, mà dựa vào những người muốn chứng minh mình sai. Đó là lý do một kết quả chỉ thật sự được tin khi những nhóm độc lập, đặc biệt là những nhóm hoài nghi, làm lại và thấy như vậy.
Có một cách làm đẹp hơn nữa gọi là hợp tác đối nghịch: hai nhóm có quan điểm trái ngược ngồi lại với nhau, cùng thống nhất trước thí nghiệm nào, kết quả nào sẽ khiến bên nào thừa nhận mình sai, rồi mới làm. Cách này khó, vì đòi hỏi cả hai bên chịu thua trước, nhưng nó cắt tận gốc cái bẫy đọc bằng chứng lệch.
Chính Robert Wood trong câu chuyện tia N đã đóng vai người hoài nghi đó. Khoa học cần những người như ông, và cần một văn hoá coi việc bị chứng minh sai là một đóng góp chứ không phải một nỗi nhục.
Những hàng rào này không làm nhà khoa học hết thiên kiến. Chúng chỉ làm cho thiên kiến của từng người khó lọt qua được tới kết luận chung. Bạn có thể thử dựng một hàng rào nhỏ như vậy cho chính mình: lần tới tin chắc một điều, bạn sẽ mời ai là người phản biện?
Câu hỏi thường gặp
Tia N có phải là trò lừa đảo không?
Phần lớn các nhà sử học cho rằng đó là một trường hợp tự lừa chứ không phải gian lận có chủ ý. Blondlot và nhiều người khác thật lòng tin mình thấy hiện tượng, do quan sát bằng mắt trong điều kiện khó và kỳ vọng mạnh.
Đăng ký trước nghiên cứu là gì?
Là việc nhà nghiên cứu công bố kế hoạch, gồm giả thuyết, cách thu số liệu và cách phân tích, trước khi bắt đầu thu số liệu. Nó giúp phân biệt rõ những gì đã được dự đoán trước với những gì được tìm ra sau khi xem số liệu.
Thiên kiến công bố là gì?
Là xu hướng các nghiên cứu có kết quả nổi bật được đăng nhiều hơn những nghiên cứu không tìm thấy gì. Hệ quả là khi nhìn vào tài liệu đã công bố, người đọc dễ thấy một tác động lớn hơn thực tế.
Hợp tác đối nghịch là gì?
Là cách hai nhóm nghiên cứu có quan điểm trái ngược cùng thiết kế một nghiên cứu, thống nhất trước tiêu chí đánh giá kết quả. Cách làm này giúp giảm việc mỗi bên chỉ diễn giải kết quả theo hướng có lợi cho mình.
Người thường học được gì từ các hàng rào này?
Hãy nói trước điều gì sẽ làm mình đổi ý, nhờ người khác đánh giá mà không cho họ biết mình mong kết quả nào, và chủ động tìm người bất đồng để hỏi ý kiến. Đó là những phiên bản nhỏ của cách khoa học tự vệ.
