Câu con người chỉ dùng mười phần trăm bộ não là sai. Các kỹ thuật chụp não cho thấy gần như mọi vùng não đều hoạt động trong một ngày bình thường, dù không phải tất cả cùng một lúc. Não chỉ chiếm khoảng hai phần trăm trọng lượng cơ thể mà tiêu thụ khoảng một phần năm năng lượng lúc nghỉ, và không có lý do gì để cơ thể nuôi một cơ quan tốn kém như vậy nếu chín phần mười của nó bỏ không.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Câu nói mười phần trăm xuất hiện trong phim ảnh, quảng cáo khoá học phát triển tiềm năng, và cả trong những lời động viên rất thật lòng. Tập này mình kiểm tra nó bằng bằng chứng, và kể một sự thật về não còn thú vị hơn chuyện chín mươi phần trăm bị giấu kín.
Bằng chứng từ chụp não
Các kỹ thuật như chụp cộng hưởng từ chức năng cho phép các nhà khoa học thấy vùng não nào nhận nhiều máu giàu ô xi hơn trong khi người ta làm một việc gì đó, như nhìn hình, nghe nhạc, cử động ngón tay hay tính nhẩm. Vùng hoạt động mạnh hơn cần nhiều năng lượng hơn, nên được máu dồn tới.
Khi gộp các nghiên cứu với rất nhiều loại nhiệm vụ, bức tranh hiện ra là không có một vùng lớn nào luôn im lặng. Mỗi việc dùng một tổ hợp vùng khác nhau, và qua một ngày với đủ loại hoạt động, gần như mọi vùng đều được dùng tới.
Ngay cả khi bạn ngồi nghỉ, mơ màng, não vẫn không nghỉ. Có cả một mạng lưới các vùng não hoạt động mạnh chính lúc mình không tập trung vào việc gì, liên quan tới việc hồi tưởng, suy nghĩ về bản thân và tưởng tượng.
Hình ảnh các đốm màu sáng lên trên ảnh chụp não đôi khi gây hiểu lầm rằng chỉ những chỗ đó hoạt động. Thật ra đó là những chỗ hoạt động nhiều hơn mức nền, còn mức nền của cả bộ não vốn đã rất cao.
Tổn thương nhỏ cũng để lại hậu quả
Nếu chín phần mười bộ não không dùng tới, thì một cú va đập hay một cơn đột quỵ làm hỏng một vùng não nhỏ phần lớn sẽ không gây ra hậu quả gì. Thực tế hoàn toàn ngược lại.
Bác sĩ thần kinh thấy hằng ngày những bệnh nhân mà một tổn thương nhỏ ở đúng chỗ có thể làm mất khả năng nói, hiểu lời, nhận ra khuôn mặt người thân, cử động một bên tay, hay ghi nhớ điều mới. Gần như không có vùng nào mà mất đi lại không để lại dấu vết.
Đúng là não có khả năng thích nghi, và một phần chức năng có thể được các vùng khác đảm nhận lại sau tổn thương, nhất là ở người trẻ và khi được tập phục hồi đúng cách. Nhưng đó là não đang tái tổ chức những phần đang dùng, không phải đánh thức phần bỏ không.
Vì vậy dấu hiệu đột quỵ như méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó cần được đưa đi cấp cứu ngay: mỗi phút trôi qua, thêm những tế bào não quý giá bị mất.
Một cơ quan quá tốn kém để bỏ không
Não người trưởng thành chỉ nặng khoảng một ký rưỡi, nhưng tiêu thụ khoảng một phần năm năng lượng cơ thể khi nghỉ ngơi. Tính theo trọng lượng, nó là một trong những cơ quan đắt đỏ nhất mà mình nuôi.
Tiến hoá thường không giữ lại những thứ tốn kém mà vô dụng. Một bộ não lớn gây ra nhiều bất lợi: đầu to làm sinh nở khó hơn, cần nhiều thức ăn hơn. Nếu phần lớn bộ não không dùng tới, những cá thể có não nhỏ hơn mà làm được y như vậy sẽ có lợi thế và dần thay thế.
Ở mức tế bào, não cũng không để yên tế bào nào lâu. Những kết nối thần kinh không được dùng có xu hướng bị cắt tỉa đi, nhất là trong tuổi thơ và tuổi mới lớn. Nguyên tắc dùng thì còn, không dùng thì mất áp dụng khá rõ trong não.
Có một chi tiết thú vị hay bị dùng sai: trong não có rất nhiều tế bào không phải tế bào thần kinh, gọi là tế bào thần kinh đệm. Chúng không truyền tín hiệu theo cách của tế bào thần kinh, nhưng làm rất nhiều việc thiết yếu như nuôi dưỡng, bảo vệ, dọn dẹp. Có lẽ đây là một nguồn gốc của hiểu lầm mười phần trăm.
Câu nói mười phần trăm từ đâu ra?
Không ai biết chắc nguồn gốc. Một số người truy về những lời nói được trích dẫn không chính xác của các nhà tâm lý học đầu thế kỷ hai mươi, rằng con người chỉ phát huy một phần nhỏ tiềm năng tinh thần của mình. Ý đó mang tính động viên, không phải một phép đo sinh học, nhưng qua nhiều lần kể lại, nó biến thành một con số cụ thể.
Câu này sống dai vì nó dễ chịu. Nó hứa rằng trong mỗi người có một kho sức mạnh chưa khai thác, chỉ cần đúng phương pháp, đúng sản phẩm là mở ra được. Đó là một lời hứa bán hàng rất tốt.
Vì vậy khi thấy một khoá học hay một loại thực phẩm chức năng quảng cáo khai mở chín mươi phần trăm não bộ còn lại, bạn đã có lý do để nghi ngờ ngay từ câu đầu tiên.
Có những câu nói lan rộng không phải vì đúng, mà vì hay.
Vậy tiềm năng thật của não nằm ở đâu?
Tin tốt là bạn không cần mở khoá chín mươi phần trăm bị giấu. Tiềm năng thật của não nằm ở chỗ nó thay đổi được: học điều mới làm thay đổi kết nối giữa các tế bào thần kinh, luyện tập làm những kết nối đó mạnh hơn và nhanh hơn.
Một người học chơi đàn, học một ngoại ngữ, học lái xe không phải đang dùng thêm vùng não mới toanh, mà đang tổ chức lại cách các vùng não sẵn có làm việc cùng nhau. Mình sẽ kể kỹ hơn về khả năng này ở một tập riêng.
Những điều được chứng minh là tốt cho não thì lại rất bình thường: ngủ đủ, vận động đều, ăn uống lành mạnh, kiểm soát huyết áp, không hút thuốc, duy trì các mối quan hệ xã hội và tiếp tục học những điều mới. Không có viên thuốc thần kỳ nào thay được những thứ này.
Có lẽ sự thật về bộ não còn truyền cảm hứng hơn câu chuyện mười phần trăm: bạn đang dùng gần như toàn bộ nó, và mỗi ngày bạn đang nặn lại nó bằng chính những gì mình làm. Hôm nay bạn muốn nặn nó theo hình gì?
Câu hỏi thường gặp
Não người nặng bao nhiêu?
Não người trưởng thành nặng khoảng một ký rưỡi, thay đổi tuỳ người. Kích thước não không tỉ lệ đơn giản với trí thông minh giữa các cá nhân.
Người thông minh có dùng nhiều não hơn không?
Không theo nghĩa dùng thêm vùng não. Một số nghiên cứu còn cho thấy người thành thạo một việc thường làm việc đó với não hoạt động hiệu quả hơn, ít tốn năng lượng hơn so với người mới học.
Chụp cộng hưởng từ chức năng đo cái gì?
Nó đo sự thay đổi lượng máu giàu ô xi ở các vùng não, một chỉ dấu gián tiếp cho mức hoạt động của tế bào thần kinh. Nó không đọc được suy nghĩ cụ thể mà chỉ cho biết vùng nào hoạt động nhiều hơn.
Trò chơi luyện não có làm thông minh hơn không?
Người chơi thường giỏi lên ở chính trò chơi đó, nhưng bằng chứng về việc cải thiện trí tuệ nói chung trong đời sống còn hạn chế. Học những kỹ năng thật như ngoại ngữ, nhạc cụ thường có ý nghĩa hơn.
Não có ngừng phát triển sau tuổi hai mươi lăm không?
Một số vùng như vùng trước trán tiếp tục hoàn thiện tới khoảng giữa tuổi hai mươi. Nhưng não không ngừng thay đổi sau đó, nó tiếp tục điều chỉnh theo việc học và trải nghiệm suốt đời.
