Tia chớp và tiếng sấm sinh ra cùng một lúc, nhưng ánh sáng đi nhanh tới mức gần như tới mắt bạn ngay lập tức, còn âm thanh chỉ đi khoảng một ki lô mét trong ba giây. Vì vậy bạn luôn thấy chớp trước. Đếm số giây từ lúc thấy chớp tới lúc nghe sấm rồi chia cho ba, bạn biết sét đánh cách mình chừng bao nhiêu ki lô mét.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Hồi nhỏ, nhiều người trong chúng ta đã được ông bà dạy đếm một, hai, ba sau mỗi tia chớp. Tập này mình giải thích vì sao cách đếm đó đúng, sấm thật ra là gì, và điều quan trọng hơn cả: làm gì để an toàn khi giông tới lúc đang ở ngoài đồng.
Ánh sáng và âm thanh chạy đua
Ánh sáng đi khoảng ba trăm nghìn ki lô mét mỗi giây. Trên khoảng cách vài ki lô mét, thời gian ánh chớp tới mắt bạn nhỏ tới mức coi như bằng không.
Âm thanh chậm hơn rất nhiều. Trong không khí bình thường, nó đi khoảng ba trăm bốn mươi mét mỗi giây, tức là gần một ki lô mét trong ba giây. Mỗi giây chờ giữa chớp và sấm là âm thanh đang vượt thêm khoảng một phần ba ki lô mét để tới tai bạn.
Vậy nếu đếm được chín giây, sét cách bạn khoảng ba ki lô mét. Nếu chỉ đếm được hai ba giây, sét đang ở rất gần, chưa tới một ki lô mét. Nếu thấy chớp và nghe tiếng nổ gần như cùng lúc, sét đang đánh ngay quanh bạn.
Bạn có thể thấy hiện tượng tương tự ở sân bóng lớn: nhìn cầu thủ ở xa sút bóng, tiếng bộp tới tai bạn trễ hơn một chút so với hình ảnh. Hay khi xem pháo hoa từ xa, tiếng nổ luôn tới sau ánh sáng.
Sấm thật ra là gì?
Nhiều người nghĩ sấm là tiếng mây va vào nhau. Thật ra, sấm là tiếng nổ của chính không khí. Tia sét là một dòng điện cực mạnh chạy qua một kênh không khí hẹp trong thời gian rất ngắn, làm không khí trong kênh đó nóng lên cực độ, nóng hơn cả bề mặt Mặt Trời vài lần.
Không khí bị nung nóng đột ngột như vậy giãn nở cực nhanh, đẩy không khí xung quanh ra, tạo thành một sóng áp suất mạnh. Sóng đó lan ra và tới tai mình thành tiếng sấm, giống như tiếng nổ nhưng ở quy mô khổng lồ.
Ở gần, sấm nghe như một tiếng nổ đanh, chát chúa. Ở xa, nó thành tiếng ì ầm kéo dài. Lý do là tia sét dài hàng ki lô mét, có nhiều nhánh. Âm thanh từ phần gần mình tới trước, từ phần xa tới sau, cộng thêm tiếng vọng từ đồi núi, nhà cửa, nên tiếng sấm bị kéo dài và rền.
Nếu thấy chớp mà không nghe sấm, thường là vì sét ở quá xa, âm thanh đã yếu đi trước khi tới được bạn.
Sét hình thành trong đám mây giông
Trong một đám mây giông cao lớn, có những luồng không khí bốc lên và hạ xuống rất mạnh. Các hạt băng, hạt mưa đá nhỏ va chạm nhau liên tục. Qua những va chạm đó, điện tích bị tách ra: phần trên đám mây thường tích điện dương, phần dưới tích điện âm.
Khi chênh lệch điện đủ lớn, không khí vốn cách điện bị đánh thủng, và một dòng điện phóng qua, có thể ngay trong đám mây, giữa hai đám mây, hoặc giữa mây và mặt đất. Loại đánh xuống đất là loại nguy hiểm cho con người.
Sét có xu hướng đánh vào những điểm cao và nhọn nổi bật trong vùng: cây đứng một mình, cột điện, nóc nhà cao, và cả người đang đứng giữa một cánh đồng trống. Nhưng sét không chọn mục tiêu một cách tuyệt đối, và nó có thể đánh xuống cách xa đám mây giông vài ki lô mét.
Câu nói sét không bao giờ đánh hai lần một chỗ là sai. Những toà nhà cao, cột thu lôi có thể bị sét đánh nhiều lần trong một năm.
Đang ở ngoài đồng khi giông tới: làm gì?
Ở Việt Nam, mỗi mùa mưa bão vẫn có những người bị sét đánh khi đang làm đồng, chăn trâu, đánh cá hay đứng trú mưa dưới gốc cây. Phần lớn những tai nạn đó có thể tránh được bằng vài thói quen.
Nguyên tắc đầu tiên: khi nghe thấy sấm, nghĩa là bạn đã ở trong tầm của sét. Hãy vào nơi trú ẩn an toàn ngay, đừng chờ mưa to hay chờ sét tới gần. Nơi an toàn là nhà xây kiên cố hoặc xe ô tô có mui kim loại đóng kín cửa. Lều, chòi lá, mái che hở không bảo vệ được bạn.
Không trú dưới cây cao đứng một mình, không đứng ở chỗ trống cao nhất, tránh xa mặt nước, hàng rào kim loại, đường dây điện. Buông các vật dài bằng kim loại như cần câu, cuốc xẻng giơ cao. Nếu cả nhóm đang ở ngoài, tản ra cách xa nhau để nếu có sét thì không ảnh hưởng tất cả.
Sau khi nghe tiếng sấm cuối cùng, nên chờ thêm một khoảng thời gian, nhiều khuyến cáo nói khoảng ba mươi phút, rồi mới ra ngoài. Nếu có người bị sét đánh, người đó không mang điện, bạn có thể chạm vào để sơ cứu ngay và gọi cấp cứu một một năm.
Trong nhà khi có giông
Ở trong nhà an toàn hơn nhiều, nhưng vẫn có vài điều nên để ý. Dòng điện từ sét có thể đi theo đường dây điện, đường ống nước kim loại, dây cáp vào nhà. Trong lúc giông mạnh, nên tránh tắm, rửa bát bằng vòi nước, tránh dùng thiết bị cắm điện trực tiếp như máy tính để bàn.
Rút phích cắm những thiết bị đắt tiền trước khi giông tới giúp bảo vệ chúng khỏi xung điện. Đừng rút phích trong lúc sét đang đánh gần.
Đứng xa cửa sổ, cửa ra vào và không ra ban công, sân thượng. Nhà cao tầng nên có hệ thống chống sét được lắp đặt và kiểm tra đúng kỹ thuật, việc này cần thợ có chuyên môn.
Lần tới thấy tia chớp, bạn có thể đếm như ông bà dạy và chia ba. Nếu con số nhỏ dần, cơn giông đang tới gần. Bạn có nhớ ai trong nhà đã dạy mình đếm chớp lần đầu không?
Câu hỏi thường gặp
Cách đếm giây để tính khoảng cách sét có chính xác không?
Đó là một ước lượng khá tốt cho mục đích an toàn. Tốc độ âm thanh thay đổi một chút theo nhiệt độ không khí, và việc đếm giây bằng miệng cũng có sai số, nhưng đủ để biết sét đang ở gần hay xa.
Ô tô có an toàn khi có sét không?
Xe ô tô có mui và thân kim loại đóng kín cửa khá an toàn, vì dòng điện chủ yếu chạy theo lớp vỏ ngoài xuống đất. Nhưng cần ngồi yên, tránh chạm vào các phần kim loại, và xe mui trần hay xe máy thì không bảo vệ được.
Cầm điện thoại di động có làm sét đánh vào người không?
Điện thoại không hút sét. Nguy cơ đến từ việc bạn đang ở ngoài trời trong lúc giông, chứ không phải từ chiếc điện thoại. Hãy dùng điện thoại để gọi giúp đỡ nếu cần, nhưng ưu tiên vào chỗ trú an toàn.
Chạm vào người bị sét đánh có bị điện giật không?
Không. Người bị sét đánh không giữ lại điện trong cơ thể, nên bạn có thể chạm vào để sơ cứu ngay. Hãy gọi cấp cứu và nếu đã được học, làm hồi sức tim phổi khi người đó ngừng thở.
Vì sao có lúc thấy chớp sáng cả bầu trời mà không thấy tia sét?
Thường là do sét phóng bên trong đám mây hoặc ở xa, bị mây che mất tia chính, chỉ thấy ánh sáng lan toả. Hiện tượng này người ta hay gọi là chớp nhoáng, về bản chất vẫn là sét.
