Lò vi sóng phát ra một loại sóng vô tuyến tần số cao, gọi là vi sóng, làm các phân tử nước trong thức ăn xoay qua xoay lại rất nhanh. Chuyển động đó làm chúng cọ xát, va chạm với phân tử xung quanh và sinh ra nhiệt. Vi sóng cùng họ với sóng điện thoại và sóng đài phát thanh, không phải bức xạ hạt nhân, không làm thức ăn nhiễm xạ, và khi tắt lò thì sóng cũng hết.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Lò vi sóng có mặt trong rất nhiều căn bếp, nhưng vẫn mang theo nhiều nỗi lo: có độc không, có mất chất không, sao hâm cơm chỗ nóng chỗ nguội. Tập này mình mở cái hộp đó ra, bằng lời.
Vi sóng làm nước nóng lên như thế nào?
Nhớ lại tập về nước đá: phân tử nước có một đầu hơi âm, một đầu hơi dương, giống một thanh nam châm nhỏ. Vi sóng là sóng điện từ, tức là một điện trường đổi chiều liên tục, hàng tỉ lần mỗi giây.
Mỗi lần điện trường đổi chiều, các phân tử nước cố xoay theo, như những chiếc kim la bàn bị lắc liên tục. Chúng va chạm, cọ xát với những phân tử xung quanh, và chuyển động hỗn loạn đó chính là nhiệt. Thức ăn nóng lên từ bên trong những lớp có nước, không cần lửa hay mặt nóng chạm vào.
Vì dựa chủ yếu vào nước, lò vi sóng làm nóng nhanh những thứ nhiều nước như canh, cơm, rau, và làm nóng chậm những thứ khô.
Một hiểu lầm hay gặp là lò vi sóng làm nóng từ trong ra ngoài. Thật ra vi sóng chỉ đi sâu vào thức ăn một khoảng vài phân. Với miếng thịt dày, phần giữa vẫn phải chờ nhiệt truyền dần vào như khi nấu bình thường.
Có làm thức ăn nhiễm xạ không?
Chữ bức xạ nghe đáng sợ vì ta liên tưởng tới nhà máy hạt nhân. Nhưng bức xạ chỉ có nghĩa là năng lượng lan truyền dưới dạng sóng hay hạt. Ánh sáng đèn, hơi ấm từ bếp than, sóng điện thoại đều là bức xạ.
Điều quan trọng là năng lượng của từng phô tôn. Như mình đã kể ở tập về ánh sáng, tia cực tím, tia X có phô tôn đủ mạnh để làm hỏng phân tử, phá vỡ liên kết hoá học. Vi sóng có phô tôn yếu hơn ánh sáng nhìn thấy rất nhiều. Nó chỉ làm phân tử lắc mạnh lên, tức là làm nóng, chứ không làm thay đổi cấu trúc nguyên tử.
Tắt lò, sóng biến mất ngay như ánh đèn khi tắt công tắc, thức ăn không giữ lại chút sóng nào.
Lò được thiết kế có lớp vỏ kim loại và tấm lưới ở cửa kính để giữ sóng bên trong. Các lỗ trên lưới nhỏ hơn bước sóng vi sóng nhiều, nên sóng không lọt ra, trong khi ánh sáng bước sóng ngắn vẫn đi qua để bạn nhìn vào. Nếu cửa lò bị cong vênh, bản lề hỏng, hãy ngừng dùng và mang đi sửa.
Vì sao hâm nóng chỗ nóng chỗ nguội?
Bên trong lò, vi sóng dội qua dội lại giữa các vách kim loại, chồng lên nhau tạo ra những điểm sóng mạnh và những điểm sóng yếu cố định. Thức ăn nằm ở điểm mạnh thì nóng nhanh, ở điểm yếu thì gần như nguội.
Đĩa xoay trong lò chính là để giải quyết chuyện này: xoay thức ăn qua các điểm khác nhau cho nóng đều hơn. Dù vậy vẫn không hoàn hảo. Một mẹo khá vui mà các thầy cô vật lý hay làm là bỏ đĩa xoay ra, đặt một thanh sô cô la vào hâm trong thời gian ngắn, sẽ thấy những điểm chảy cách nhau đều đặn, và từ khoảng cách đó có thể ước tính được tốc độ ánh sáng.
Trong bếp, cách đơn giản để hâm đều là đảo thức ăn giữa chừng, dàn mỏng thức ăn, xếp phần dày ra rìa đĩa, và để thức ăn nghỉ một chút sau khi hâm cho nhiệt tự lan đều.
Với thức ăn để lâu hay đồ ăn cho trẻ nhỏ, những chỗ còn nguội có thể chưa đủ nóng để diệt vi khuẩn, còn những chỗ quá nóng có thể làm bỏng miệng. Luôn khuấy đều và thử nhiệt trước khi cho trẻ ăn.
Kim loại toé lửa và trứng phát nổ
Kim loại phản xạ vi sóng và có điện tử tự do. Điện trường của vi sóng có thể dồn điện tích vào những mép nhọn, mép gấp của giấy bạc, vành mạ vàng của bát đĩa, đầu dĩa, tới mức phóng tia lửa điện. Đó là lý do không cho đồ kim loại, giấy bạc nhăn, bát đĩa viền kim loại vào lò, trừ khi hướng dẫn của lò cho phép cụ thể.
Trứng nguyên vỏ, lòng đỏ trứng luộc, xúc xích có vỏ bọc kín có thể phát nổ vì nước bên trong nóng lên, biến thành hơi mà không có đường thoát. Áp suất tăng dần cho tới khi vỏ bung ra, có khi ngay lúc bạn vừa lấy ra hoặc cắn vào.
Một hiện tượng ít người biết là nước quá sôi. Hâm một cốc nước rất sạch, thành cốc nhẵn, trong lò vi sóng, nước có thể nóng hơn điểm sôi mà chưa sủi bọt vì không có chỗ để bong bóng hình thành. Khi bạn khuấy hoặc thả gói trà vào, nước có thể sôi bùng lên đột ngột và bắn ra. Cách phòng đơn giản là không hâm nước quá lâu, để yên một lúc sau khi hâm, và cẩn thận khi lấy ra.
Chỉ dùng hộp nhựa có ghi dùng được cho lò vi sóng, vì một số loại nhựa có thể biến dạng hoặc thôi nhiễm chất vào thức ăn khi nóng.
Lò vi sóng có làm mất chất dinh dưỡng hơn không?
Mọi cách nấu đều làm thay đổi thức ăn và mất đi một phần một số chất, nhất là những vitamin nhạy nhiệt và tan trong nước. Mức mất phụ thuộc vào nhiệt độ, thời gian và lượng nước dùng.
Lò vi sóng thường nấu nhanh và dùng ít nước. Vì vậy với rau củ, hấp hoặc nấu bằng lò vi sóng với rất ít nước thường giữ được một số vitamin tốt hơn so với luộc lâu trong nhiều nước rồi đổ nước đi. Kết quả cụ thể khác nhau tuỳ loại rau và cách làm.
Lò vi sóng chỉ là một cách khác để làm nóng, có ưu và nhược riêng.
Lò vi sóng được phát minh một phần nhờ tình cờ, khi một kỹ sư làm việc với thiết bị ra đa để ý thanh kẹo trong túi mình bị chảy. Câu chuyện đó thường được kể lại như giai thoại. Lần tới bạn nghe tiếng bíp báo hâm xong, bạn có nghĩ tới hàng tỉ phân tử nước vừa quay tít bên trong bát cơm không?
Câu hỏi thường gặp
Đứng gần lò vi sóng đang chạy có hại không?
Lò vi sóng còn nguyên vẹn được thiết kế để giữ sóng bên trong, lượng rò rỉ nếu có rất nhỏ và giảm rất nhanh theo khoảng cách. Nếu cửa lò hỏng, cong vênh hay không đóng kín, nên ngừng dùng và sửa chữa.
Có được hâm sữa cho trẻ bằng lò vi sóng không?
Nhiều khuyến cáo y tế khuyên tránh hâm sữa cho trẻ bằng lò vi sóng vì dễ tạo ra những điểm rất nóng trong khi bên ngoài bình vẫn mát, có thể làm bỏng miệng trẻ. Hâm cách thuỷ và thử nhiệt độ trước khi cho trẻ uống an toàn hơn.
Vì sao chạy lò vi sóng khi trống lại hại lò?
Khi không có thức ăn để hấp thụ, vi sóng dội qua lại và quay về bộ phận phát sóng, có thể làm nó quá nóng và hỏng. Không nên bật lò khi bên trong trống.
Hộp xốp có dùng được trong lò vi sóng không?
Chỉ nên dùng loại được ghi rõ là dùng được cho lò vi sóng. Nhiều hộp xốp đựng đồ ăn mang đi không dành cho việc hâm nóng và có thể biến dạng khi nóng.
Vì sao thức ăn hâm lò vi sóng hay bị khô?
Vì nước trong thức ăn nóng lên và bay hơi nhanh. Đậy nắp có lỗ thoát hơi hoặc phủ một tờ giấy ẩm giúp giữ độ ẩm và làm nóng đều hơn.
