Bão hình thành trên vùng biển nóng: nước bốc hơi mạnh, không khí ẩm bốc lên cao, hơi nước ngưng tụ thành mây và toả nhiệt, làm không khí càng bốc lên mạnh, kéo thêm không khí ẩm từ xung quanh vào. Vì Trái Đất quay, dòng khí đổ vào đó bị lệch và cuộn thành xoáy. Ở tâm xoáy, không khí chìm xuống, tạo nên mắt bão lặng gió.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Người miền Trung sống với bão mỗi năm và có nhiều kinh nghiệm hơn bất kỳ cuốn sách nào. Tập này mình không thay được kinh nghiệm đó, chỉ muốn kể phần vật lý phía sau, trong đó có một chi tiết cứu người: vì sao lúc gió bỗng dưng lặng lại có khi là lúc nguy hiểm nhất.
Cơn bão lấy năng lượng từ đâu?
Một cơn bão là một cỗ máy nhiệt khổng lồ chạy bằng hơi nước. Khi nước biển bốc hơi, nó mang theo năng lượng lấy từ biển. Năng lượng đó nằm ẩn trong hơi nước, và chỉ được trả lại khi hơi nước ngưng tụ thành giọt mây.
Bạn cảm nhận được điều này mỗi khi ra khỏi nhà tắm: nước bốc hơi trên da lấy nhiệt đi, bạn thấy lạnh. Trong cơn bão là quá trình ngược lại, ở quy mô khổng lồ. Hơi nước bốc lên cao, gặp lạnh, ngưng lại và toả nhiệt vào không khí xung quanh. Không khí được sưởi ấm nhẹ hơn, bốc lên nhanh hơn, hút thêm không khí ẩm từ mặt biển vào.
Vòng lặp này tự nuôi chính nó chừng nào còn biển nóng bên dưới. Vì vậy bão thường suy yếu nhanh khi vào đất liền hoặc đi qua vùng biển nguội: nó mất nguồn nhiên liệu.
Các nhà khí tượng thường nói bão cần mặt biển đủ ấm, khoảng từ hai mươi sáu độ trở lên, và lớp nước ấm đó phải đủ dày, để sóng gió khuấy lên không làm nước nguội đi.
Vì sao bão lại xoáy tròn?
Trái Đất quay, và điều này làm những dòng khí di chuyển xa bị lệch hướng, ở Bắc bán cầu thì lệch sang phải. Hiện tượng này gọi là lực Coriolis, theo tên một nhà khoa học Pháp đã mô tả nó.
Khi không khí từ mọi phía đổ về một vùng áp thấp, mỗi luồng bị lệch sang phải một chút, và tổng lại, cả khối khí cuộn thành vòng xoáy. Ở Bắc bán cầu, bão xoáy ngược chiều kim đồng hồ; ở Nam bán cầu thì ngược lại.
Lực này yếu ở gần xích đạo và gần như bằng không ngay tại xích đạo. Đó là một lý do rất ít bão hình thành trong một dải hẹp quanh xích đạo, và cũng là một phần lý do Nam Bộ, vốn gần xích đạo, ít bị bão đổ bộ trực tiếp hơn miền Trung và miền Bắc.
Một hiểu lầm hay gặp: nước xoáy ở lỗ thoát bồn rửa có chiều cố định theo bán cầu. Thực ra với bồn nhỏ, lực Coriolis quá yếu, chiều xoáy phụ thuộc hình dạng bồn và cách nước được đổ vào.
Mắt bão và cái bẫy lặng gió giả
Ở tâm một cơn bão mạnh, không khí từ trên cao chìm xuống, ấm lên và khô đi, mây tan. Đó là mắt bão: gió nhẹ, có khi thấy cả trời xanh hoặc sao. Quanh mắt bão là thành mắt bão, một vòng mây dày nơi gió mạnh nhất.
Khi mắt bão đi qua đầu mình, gió có thể lặng hẳn trong một thời gian ngắn. Nhiều người tưởng bão đã qua, ra khỏi nhà dọn dẹp, lên mái sửa tôn, ra bờ biển kéo thuyền. Rồi thành mắt bão bên kia ập tới, gió quật lại dữ dội, và lần này thổi theo chiều ngược lại.
Chiều gió ngược lại càng nguy hiểm, vì những thứ đã bị gió đầu tiên làm lỏng giờ bị giật theo hướng khác. Mái nhà được chằng chống theo một phía có thể không chịu nổi.
Vì vậy khi bão đang đi qua mà gió bỗng lặng, hãy ở yên trong chỗ trú cho tới khi cơ quan chức năng thông báo bão đã qua hẳn. Đây là lời khuyên đơn giản nhất mà vật lý của mắt bão mang lại.
Vì sao mùa bão ở Việt Nam dịch dần từ Bắc vào Nam?
Người lớn tuổi ở miền Trung hay nói bão tháng mười, lũ tháng mười một. Kinh nghiệm dân gian đó khớp khá tốt với số liệu thống kê. Đầu mùa, bão hay ảnh hưởng tới Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, càng về cuối năm bão càng có xu hướng đổ bộ vào Trung Bộ và Nam Trung Bộ.
Lý do nằm ở hệ thống gió và áp cao lớn trên khu vực, những thứ quyết định đường đi của bão. Theo mùa, chúng dịch chuyển, và đường đi phổ biến của bão dịch theo. Đây là xu hướng chung, không phải luật cố định, và có những năm rất khác.
Bão đổ bộ gây thiệt hại không chỉ vì gió. Nước dâng do bão, khi gió đẩy nước biển vào bờ và áp suất thấp làm mặt biển phồng lên, có thể gây ngập nặng ở vùng ven biển thấp, nhất là khi trùng với lúc triều cường.
Còn mưa lớn trên dải đất hẹp với núi sát biển như miền Trung thì chảy rất nhanh xuống đồng bằng, gây lũ quét và sạt lở. Nhiều khi chính lũ mới là thứ gây thiệt hại lớn nhất, sau khi gió đã tan.
Theo dõi bão sao cho đúng
Khi có bão, nguồn tin nên theo dõi là bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và chỉ đạo của chính quyền địa phương. Những bản đồ dự báo đường đi thường có một hình nón mở rộng dần, thể hiện vùng mà tâm bão có thể đi qua.
Đừng chỉ nhìn đường chính giữa. Tâm bão có thể đi lệch trong cả hình nón đó, và gió mạnh, mưa lớn trải rộng ra rất xa khỏi tâm.
Cấp bão nói về sức gió, không nói hết về mưa và nước dâng. Một cơn bão cấp thấp nhưng di chuyển chậm vẫn có thể gây mưa cực lớn.
Hiểu cơn bão là một cỗ máy nhiệt chạy bằng hơi nước từ biển nóng, bạn sẽ thấy vì sao các nhà khoa học quan tâm tới nhiệt độ mặt biển đến vậy. Biển ấm hơn thì cỗ máy có thêm nhiên liệu. Liệu những cơn bão của thế hệ con cháu mình sẽ khác những cơn bão ông bà đã kể thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Áp thấp nhiệt đới khác bão ở chỗ nào?
Khác nhau ở sức gió mạnh nhất gần tâm. Khi gió mạnh nhất đạt tới một ngưỡng nhất định theo thang cấp gió, áp thấp nhiệt đới được gọi là bão. Áp thấp nhiệt đới vẫn có thể gây mưa lớn và nguy hiểm.
Bão, cuồng phong và bão nhiệt đới có khác nhau không?
Về bản chất là cùng một hiện tượng. Tên gọi khác nhau theo vùng đại dương nơi nó hình thành, và ở Tây Bắc Thái Bình Dương, những cơn bão rất mạnh thường được gọi là siêu bão.
Vì sao bão vào đất liền thì yếu đi?
Vì đất liền không cung cấp được hơi nước ấm như biển, và bề mặt gồ ghề làm gió bị ma sát. Tuy vậy mưa lớn từ bão tan vẫn có thể gây lũ nghiêm trọng nhiều ngày sau đó.
Có cách nào ngăn bão hình thành không?
Hiện không có cách nào khả thi và an toàn. Năng lượng của một cơn bão lớn vượt xa mọi thứ con người có thể tác động, nên hướng đi thực tế là dự báo sớm và chuẩn bị tốt.
Nước dâng do bão là gì?
Là hiện tượng mực nước biển ven bờ dâng cao bất thường khi bão đổ bộ, do gió mạnh đẩy nước vào bờ và áp suất thấp. Nó đặc biệt nguy hiểm khi xảy ra cùng lúc triều cường ở vùng đất thấp.
