Thời tiết là trạng thái của không khí trong vài giờ, vài ngày: hôm nay nắng hay mưa, nóng hay rét. Khí hậu là mức trung bình và khoảng dao động của thời tiết qua nhiều chục năm. Một đợt rét đậm không bác bỏ được xu hướng Trái Đất ấm lên, cũng như một ngày bạn cáu gắt không nói lên tính cách của bạn.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Mỗi mùa đông, khi miền Bắc có đợt rét đậm, lại có người đùa: nóng lên toàn cầu đâu rồi. Câu đùa đó chạm đúng một hiểu lầm rất phổ biến. Tập này mình tách hai khái niệm ra cho rõ, rồi nói luôn vì sao người ta không đoán nổi thời tiết tuần sau mà vẫn nói được về khí hậu vài chục năm tới.
Tâm trạng và tính cách: cách nhớ nhanh nhất
Một cách nhớ mà mình thấy dễ nhất: thời tiết là tâm trạng, khí hậu là tính cách. Một người điềm tĩnh vẫn có hôm nổi nóng; một người nóng tính vẫn có hôm hiền khô. Muốn biết tính cách, phải nhìn nhiều ngày, nhiều tháng.
Khí hậu cũng vậy. Giới khí tượng thường dùng mức trung bình của khoảng ba mươi năm để mô tả khí hậu một nơi. Hà Nội có khí hậu với mùa đông lạnh ẩm, mùa hè nóng mưa nhiều. Nhưng thời tiết của một ngày cụ thể tháng mười hai có thể ấm bất thường, và một ngày tháng ba có thể rét căm.
Khi nói khí hậu thay đổi, người ta không nói năm nay nóng hơn năm ngoái. Người ta nói trung bình của những thập kỷ gần đây cao hơn trung bình của những thập kỷ trước, và các kiểu thời tiết cực đoan xuất hiện thường hơn.
Chính vì khác thang thời gian như vậy nên nhìn một ngày, một tuần, thậm chí một mùa để phán về khí hậu là nhìn sai chỗ.
Vì sao Trái Đất ấm lên mà vẫn có rét đậm?
Trung bình tăng không có nghĩa là mọi ngày, mọi nơi đều nóng hơn. Thời tiết vẫn dao động quanh mức trung bình, chỉ là cái mức đó đang dịch dần lên.
Hình dung một con xúc xắc bị làm lệch nhẹ để mặt sáu ra nhiều hơn. Bạn vẫn có lúc gieo ra mặt một, chỉ là ít hơn trước. Một đợt rét đậm giống như gieo ra mặt một: vẫn xảy ra được, không nói gì nhiều về việc xúc xắc có đang bị lệch không.
Hơn nữa, Trái Đất ấm lên là trung bình toàn cầu. Trong cùng một tuần, miền Bắc Việt Nam rét trong khi một vùng khác trên thế giới ấm bất thường. Những khối không khí lạnh chỉ di chuyển từ nơi này sang nơi khác, chứ không cho biết tổng lượng nhiệt của cả hệ thống.
Để thấy xu hướng, người ta phải nhìn số liệu đo ở rất nhiều trạm, trên đất liền lẫn trên biển, qua nhiều năm. Và khi nhìn như vậy, các nhóm nghiên cứu độc lập trên thế giới đều thấy cùng một chiều đi lên.
Vì sao dự báo thời tiết chỉ chính xác vài ngày?
Khí quyển là một hệ thống mà những khác biệt rất nhỏ hôm nay có thể lớn dần thành khác biệt rất lớn vài ngày sau. Nhà khí tượng học Edward Lorenz đã chỉ ra điều này khi chạy mô hình trên máy tính: chỉ làm tròn một con số ở vài chữ số sau dấu phẩy, kết quả dự báo sau một thời gian đã khác hẳn. Ý tưởng đó về sau được gọi bằng hình ảnh hiệu ứng cánh bướm.
Vì mình không bao giờ đo được trạng thái không khí ở mọi điểm một cách hoàn hảo, sai số nhỏ ban đầu sẽ lớn dần. Qua khoảng một tới hai tuần, dự báo từng ngày cụ thể gần như không còn đáng tin.
Dự báo thời tiết vài ngày tới đã chính xác hơn nhiều so với vài chục năm trước, nhờ vệ tinh, trạm đo và máy tính mạnh hơn. Nhưng giới hạn về lâu dài vẫn nằm ở chính bản chất của khí quyển chứ không chỉ ở máy móc.
Nên khi bản tin nói xác suất mưa chiều mai, đó không phải là sự ỡm ờ, mà là cách trung thực để nói về một hệ thống vốn không đoán chắc được.
Không đoán được tuần sau, sao nói được khí hậu vài chục năm tới?
Nghe thì mâu thuẫn, nhưng hãy nghĩ tới nồi nước đang đun. Bạn không đoán được bong bóng tiếp theo nổi lên ở đâu, lúc nào. Nhưng bạn đoán rất chắc rằng nếu vặn lửa to hơn, nước sẽ nóng hơn và sôi mạnh hơn.
Dự báo thời tiết là đoán từng bong bóng. Dự báo khí hậu là nói về cái lửa: Trái Đất đang nhận vào bao nhiêu năng lượng, giữ lại bao nhiêu. Những quy luật vật lý về năng lượng đó ổn định hơn nhiều so với đường đi của từng đám mây.
Các mô hình khí hậu không nói ngày này năm kia Hà Nội mưa hay nắng. Chúng nói về xu hướng: nhiệt độ trung bình, tần suất nắng nóng, lượng mưa theo mùa ở từng vùng, với một khoảng không chắc chắn đi kèm.
Và những mô hình khí hậu từ vài chục năm trước, khi so với những gì đã thật sự xảy ra sau đó, nhìn chung đã dự báo đúng chiều và mức ấm lên khá sát. Đó là một cách kiểm tra quan trọng.
Nói chuyện khí hậu với người xung quanh thế nào cho khỏi cãi nhau?
Khi ai đó đưa ra một ngày rét làm bằng chứng, việc tranh cãi thẳng thường không đi tới đâu. Mình thấy hiệu quả hơn là hỏi cùng nhau: mình đang nói về một ngày hay về ba mươi năm.
Cũng nên cẩn thận chiều ngược lại. Không phải trận bão nào, đợt nắng nóng nào cũng là do biến đổi khí hậu. Thời tiết cực đoan đã luôn tồn tại. Điều các nhà khoa học nói là khả năng xảy ra và độ mạnh của một số loại cực đoan đang thay đổi, và có cả một ngành nghiên cứu riêng để ước tính biến đổi khí hậu đã làm một sự kiện cụ thể dễ xảy ra hơn bao nhiêu.
Giữ được sự phân biệt đó giúp mình nghe tin tức tỉnh táo hơn ở cả hai phía: không gạt đi, cũng không thổi phồng.
Có lẽ câu hỏi đáng để ý nhất không phải hôm nay nóng hay lạnh, mà là: ông bà mình ngày xưa có từng thấy những mùa như mùa năm nay không?
Câu hỏi thường gặp
Khí hậu được tính theo bao nhiêu năm?
Theo thông lệ quốc tế, người ta thường dùng giai đoạn ba mươi năm để tính các giá trị trung bình khí hậu. Khoảng thời gian đủ dài này giúp loại bớt ảnh hưởng của những năm bất thường.
Rét đậm rét hại là gì?
Đây là cách gọi của ngành khí tượng Việt Nam cho những đợt lạnh ở mức nhiệt độ trung bình ngày thấp dưới những ngưỡng nhất định. Chúng thường xảy ra ở miền Bắc vào mùa đông khi không khí lạnh mạnh tràn về.
Hiệu ứng cánh bướm có thật không?
Đó là một hình ảnh ẩn dụ cho việc những thay đổi rất nhỏ trong một hệ thống hỗn loạn có thể dẫn đến khác biệt lớn về sau. Không phải một con bướm cụ thể gây ra bão, mà là ý tưởng về giới hạn dự đoán của các hệ thống như khí quyển.
El Nino là thời tiết hay khí hậu?
El Nino là một dao động tự nhiên của đại dương và khí quyển ở Thái Bình Dương, kéo dài vài tháng tới hơn một năm. Nó nằm giữa hai thang thời gian và ảnh hưởng tới thời tiết nhiều nơi, trong đó có mưa và hạn ở Việt Nam.
Ở Việt Nam có thể tra số liệu khí hậu ở đâu?
Cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia là nguồn chính thức cho số liệu và dự báo. Các báo cáo về kịch bản biến đổi khí hậu của cơ quan chức năng cũng tổng hợp xu hướng cho từng vùng.
