Nước mặn vào sâu đồng bằng sông Cửu Long vì ba lực cùng đẩy một hướng: mùa khô nước ngọt từ thượng nguồn về ít hơn, mực nước biển dâng dần, và chính mặt đất đồng bằng đang lún xuống. Trong ba lực đó, sụt lún chủ yếu do con người hút nước ngầm và do đồng bằng không còn được phù sa bồi lại đủ như xưa.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Những mùa khô mặn vào sâu, người dân miền Tây phải mua từng can nước ngọt, đã thành chuyện của thời sự. Tập này mình không bàn chính sách, mà kể phần khoa học: một đồng bằng được sinh ra như thế nào, và vì sao nó đang thấp dần.
Một đồng bằng châu thổ được sinh ra thế nào?
Đồng bằng sông Cửu Long là đất do sông bồi đắp. Qua hàng nghìn năm, sông Mê Kông chở phù sa từ thượng nguồn xuống, gặp biển thì chảy chậm lại, và phù sa lắng xuống thành đất. Mỗi mùa lũ lại phủ thêm một lớp mới.
Đất bồi như vậy rất trẻ và xốp, nhiều nước trong các khe hở. Theo thời gian, dưới sức nặng của chính nó, lớp đất này tự nén chặt lại và lún xuống một cách tự nhiên. Trong trạng thái cân bằng, phù sa mới bồi lên bù lại phần lún, nên mặt đồng bằng giữ được độ cao, có nơi còn lấn ra biển.
Điều cần nhớ là toàn bộ vùng đồng bằng này rất thấp. Phần lớn diện tích chỉ cao hơn mực nước biển khoảng một mét hoặc ít hơn. Với một vùng đất như vậy, chỉ cần thay đổi vài chục phân cũng là chuyện rất lớn.
Vấn đề hôm nay nằm ở chỗ cán cân giữa lún và bồi bị lệch: lún nhanh hơn, bồi thì ít đi.
Vì sao hút nước ngầm làm đất lún?
Dưới đồng bằng có nhiều tầng chứa nước ngầm xen kẽ những tầng đất sét. Khi người ta hút nước từ các tầng này lên dùng cho sinh hoạt, sản xuất, áp lực nước trong lòng đất giảm. Những lớp sét phía trên và xen giữa mất đi phần nước chống đỡ, bị ép chặt lại, và mặt đất phía trên hạ xuống.
Hình dung một miếng bọt biển ướt đặt dưới một chồng sách. Vắt bớt nước ra, miếng bọt biển xẹp xuống, chồng sách thấp đi. Và phần lún của đất sét thường không hồi lại được dù sau này có ngừng hút.
Nhiều nghiên cứu của các nhóm trong và ngoài nước đã đo được tốc độ lún ở nhiều nơi trong đồng bằng nhanh hơn tốc độ nước biển dâng nhiều lần, và khai thác nước ngầm được xem là nguyên nhân lớn nhất. Con số cụ thể khác nhau tuỳ vùng và tuỳ phương pháp đo, nên bạn nên xem các báo cáo chính thức cho từng tỉnh.
Đây là một nghịch lý buồn: khi nước mặt bị mặn, người ta khoan giếng sâu hơn để lấy nước ngọt, và chính việc đó lại làm đất lún nhanh hơn, mở đường cho mặn vào sâu hơn nữa.
Phù sa đi đâu mất?
Nguồn bù lại sự lún là phù sa, mà lượng phù sa về tới đồng bằng đang giảm. Các đập thuỷ điện ở thượng nguồn giữ lại một phần lớn phù sa trong lòng hồ. Nước qua đập trong hơn, nhưng cũng nghèo hơn.
Khai thác cát trên sông cũng lấy đi một lượng lớn vật liệu mà lẽ ra sẽ bồi cho lòng sông và bờ biển. Khi lòng sông thiếu cát, dòng chảy khoét vào bờ, gây sạt lở, và biển có thể lấn vào dễ hơn.
Hệ thống đê bao để làm lúa ba vụ giúp tăng sản lượng, nhưng cũng làm nước lũ không tràn vào đồng ruộng như trước, nên phù sa không lắng lại trên mặt ruộng. Đó là một đánh đổi mà các nhà khoa học và người làm chính sách vẫn đang cân nhắc.
Không có cái nào trong số này là nguyên nhân duy nhất. Chúng cộng lại, và cùng làm cán cân nghiêng về phía đất thấp đi.
Mùa khô, mặn vào sâu theo cách nào?
Ở cửa sông, nước ngọt từ sông và nước mặn từ biển giằng co với nhau. Mùa lũ, sông mạnh, đẩy mặn ra xa. Mùa khô, dòng sông yếu đi, thuỷ triều đẩy nước mặn ngược lên theo các nhánh sông và kênh rạch. Nước mặn nặng hơn nước ngọt nên có khi luồn vào theo đáy sông như một cái nêm.
Những năm thượng nguồn hạn hán, hoặc việc tích nước ở thượng nguồn làm dòng chảy mùa khô yếu hơn, mặn vào sâu hơn và sớm hơn. Mặt đất lún và mực nước biển dâng thì làm cho mọi thứ tệ thêm, vì biển coi như cao lên so với đất.
Ở những năm hạn mặn nặng, lúa, cây ăn trái và cả nước sinh hoạt đều bị ảnh hưởng. Người làm vườn sầu riêng, bưởi ở nhiều nơi phải theo dõi độ mặn từng ngày trước khi mở cống lấy nước.
Nếu bạn làm nông ở vùng này, bản tin độ mặn của cơ quan thuỷ lợi và khí tượng thuỷ văn địa phương là nguồn nên theo dõi thường xuyên, và nên dùng máy đo độ mặn cầm tay trước khi tưới cho cây nhạy mặn.
Người miền Tây đang thích ứng ra sao?
Một hướng là sống chung với mặn thay vì chống bằng mọi giá. Ở nhiều vùng ven biển, mô hình luân canh lúa và tôm đã được áp dụng: mùa mưa trồng lúa khi nước ngọt, mùa khô nuôi tôm khi nước lợ. Mô hình này có ưu nhược riêng, nhưng nó tận dụng nhịp tự nhiên thay vì đi ngược.
Một hướng khác là trữ nước ngọt: đào ao, dùng túi và bồn trữ nước mưa cho mùa khô, để giảm phụ thuộc vào giếng khoan. Ở quy mô lớn hơn là các công trình điều tiết nước, cùng với chủ trương hạn chế và giảm dần khai thác nước ngầm.
Về lâu dài, các nhà khoa học thường nhấn mạnh rằng đồng bằng cần được nhìn như một cơ thể sống: cần nước, cần phù sa, cần không gian cho lũ. Mọi giải pháp chỉ chữa một triệu chứng có thể làm nặng thêm triệu chứng khác.
Đồng bằng được sinh ra từ nước và phù sa. Câu hỏi của thế hệ này là làm sao trả lại cho nó đủ hai thứ đó để nó còn đứng được trên mặt biển.
Câu hỏi thường gặp
Xâm nhập mặn là gì?
Là hiện tượng nước biển mặn đi sâu vào sông, kênh rạch và tầng nước ngầm của vùng đất liền. Nó thường mạnh nhất vào cuối mùa khô, khi dòng chảy nước ngọt từ thượng nguồn yếu nhất.
Sụt lún đất có dừng lại được không?
Giảm mạnh việc khai thác nước ngầm có thể làm chậm tốc độ lún, như kinh nghiệm ở một số thành phố trên thế giới cho thấy. Tuy vậy phần đất đã lún thường không trở lại độ cao cũ.
Nước giếng khoan ở miền Tây có dùng được không?
Chất lượng nước giếng khác nhau rất nhiều theo vị trí và độ sâu, có nơi nhiễm mặn hoặc nhiễm các chất có hại. Nên xét nghiệm nước tại cơ sở có thẩm quyền trước khi dùng để ăn uống và làm theo khuyến cáo của địa phương.
Cây trồng nào chịu mặn tốt hơn?
Mỗi loại cây có ngưỡng chịu mặn khác nhau, và nhiều giống lúa chịu mặn đã được chọn tạo. Người trồng nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương về giống và lịch thời vụ phù hợp với vùng của mình.
Nước biển dâng có phải nguyên nhân chính gây ngập ở đồng bằng không?
Nước biển dâng là một yếu tố, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy sụt lún ở đồng bằng hiện đang diễn ra nhanh hơn. Hai yếu tố cộng lại làm vùng đất thấp càng dễ bị ngập và nhiễm mặn.
