Một giả thuyết khoa học phải có thể bị bác bỏ nghĩa là nó phải nói trước được điều gì sẽ không xảy ra, để thực tế có cơ hội chứng minh nó sai. Lời giải thích nào đúng với mọi kết quả, dù chuyện xảy ra thế này hay thế kia, thì nghe rất vững nhưng thật ra không nói được gì, và vì thế không phải khoa học.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Tập đầu tiên, mình muốn bắt đầu từ cái nền của mọi tập sau: làm sao để biết một lời giải thích là khoa học hay chỉ là một câu chuyện hay. Nó giúp mình tỉnh táo hơn khi đọc tin, nghe quảng cáo, hay cãi nhau với ông chú trong bữa giỗ.
Vì sao một lời giải thích đúng với mọi thứ lại là lời giải thích yếu?
Thử hình dung một thầy bói nói với bạn: năm nay có chuyện vui, cũng có chuyện buồn. Cuối năm nhìn lại, câu đó đúng. Nhưng nó đúng với tất cả mọi người trên đời, nên nó chẳng cho bạn biết thêm điều gì về năm của bạn.
Khoa học thì làm ngược lại. Một giả thuyết tốt thò cổ ra. Nó nói: nếu điều mình nghĩ là đúng, thì khi làm thế này, bạn sẽ thấy đúng cái kia, và nếu bạn thấy cái khác, mình sai. Nó tự vạch trước ranh giới của chính nó.
Nhà triết học Karl Popper là người nói rõ ý này nhất, và ông gọi đó là tính có thể bác bỏ. Ý của ông không phải là giả thuyết phải sai, mà là phải có một kết quả nào đó, nếu xảy ra, sẽ làm nó sụp đổ. Chính cái rủi ro đó làm nên giá trị.
Nói gọn cho dễ nhớ: một lời giải thích càng cấm nhiều điều thì càng nói được nhiều về thế giới. Câu nào không cấm gì cả thì cũng không dạy mình gì cả.
Một ví dụ quen: hai quả bóng rơi từ cầu thang
Giả sử bạn tin rằng vật nặng rơi nhanh hơn vật nhẹ. Đó là một giả thuyết đàng hoàng, vì nó cấm một điều rất rõ: nếu thả một quả bóng đá và một quả bóng tennis từ cùng độ cao, chúng không được chạm đất cùng lúc.
Thế là bạn ra cầu thang trường, nhờ một bạn đứng dưới nhìn. Thả. Hai quả gần như chạm đất cùng một tiếng. Giả thuyết của bạn vừa gặp đúng cái kết quả nó đã cấm. Nó thua, và thua một cách rõ ràng.
Cái hay nằm ở chỗ bạn học được thật sự một điều. Nếu giả thuyết ban đầu mơ hồ kiểu vật nặng thường có xu hướng rơi theo cách riêng của nó, thì dù kết quả ra sao bạn cũng tự nhận mình đúng. Và bạn sẽ về nhà y như lúc đi.
Tất nhiên, chiếc lông gà vẫn rơi chậm, vì không khí cản nó. Một người làm khoa học tử tế sẽ không giấu chi tiết đó, mà sửa giả thuyết cho rõ hơn: trong điều kiện sức cản không khí không đáng kể, mọi vật rơi như nhau. Giả thuyết mới lại thò cổ ra, và lại có thể bị kiểm.
Làm sao nhận ra một niềm tin được bọc kín không cho ai kiểm?
Có một dấu hiệu mình hay dùng: khi kết quả đi ngược, người giữ niềm tin có luôn tìm ra lý do để nó vẫn đúng không. Uống bài thuốc mà khỏi thì nhờ thuốc. Không khỏi thì do uống chưa đủ lâu, do lòng chưa tin, do cơ địa. Mọi ngả đều dẫn về thuốc đúng.
Dấu hiệu thứ hai là lời giải thích được nới ra sau khi đã biết kết quả. Trước trận đấu không ai nói gì cụ thể, sau trận thì ai cũng bảo mình đã thấy trước. Khoa học đòi dự đoán phải được nói ra trước, ghi lại, rồi mới đem đi so.
Dấu hiệu thứ ba là người ta không chịu nói điều gì sẽ làm họ đổi ý. Bạn có thể hỏi thẳng một câu rất lịch sự: nếu thấy chuyện gì xảy ra thì anh sẽ thừa nhận mình nhầm. Câu trả lời không có gì cả là một câu trả lời rất đáng suy nghĩ.
Những niềm tin như vậy không chắc đã sai. Chúng chỉ đứng ngoài sân chơi của khoa học, vì không chấp nhận luật chơi.
Bị bác bỏ rồi thì khoa học có sụp đổ không?
Nhiều người nghe tới đây lo: nếu giả thuyết nào cũng có thể sai, thì khoa học chẳng có gì chắc chắn sao. Câu trả lời thật thà là đúng vậy, khoa học không hứa chắc chắn tuyệt đối. Nhưng có một khác biệt rất lớn giữa chưa chắc tuyệt đối và không biết gì.
Một giả thuyết đã đứng vững qua hàng nghìn lần thử, ở nhiều nơi, bởi nhiều nhóm muốn lật nó, thì đáng tin hơn hẳn một lời khẳng định chưa từng bị thử. Lực hấp dẫn, sự lây truyền của vi khuẩn, Trái Đất quay quanh Mặt Trời đều thuộc loại đã bị thử cực kỳ nhiều mà chưa gãy.
Và khi một giả thuyết gãy, thường nó không biến mất hẳn mà bị thu hẹp lại. Vật lý của Newton vẫn dùng để xây cầu, phóng vệ tinh. Chỉ là người ta biết thêm nó không còn chính xác khi vật chạy gần tốc độ ánh sáng. Cái mới bao lấy cái cũ chứ không xoá sạch.
Nên việc một ý tưởng có thể sai không phải điểm yếu. Nó là lý do mình có thể tin những ý tưởng đã sống sót.
Mang cách nghĩ này vào đời thường như thế nào?
Bạn không cần phòng thí nghiệm để dùng nó. Lần tới nghe một lời khẳng định, thử đổi nó thành một câu có thể sai. Loại lá này giúp ngủ ngon, đổi thành: nếu mình uống nó hai tuần và ghi lại giờ ngủ, mình sẽ ngủ sớm hơn so với hai tuần không uống. Câu thứ hai mới là thứ kiểm được.
Làm với chính mình càng hay. Bạn tin rằng làm việc buổi tối năng suất hơn. Thử nói trước điều gì sẽ khiến bạn đổi ý, rồi theo dõi vài tuần.
Và khi tranh luận, thay vì cố thắng, hãy hỏi nhau điều gì sẽ làm mỗi bên đổi ý. Cuộc nói chuyện thường dịu đi ngay, vì cả hai cùng nhìn về phía thực tế chứ không nhìn nhau.
Có lẽ câu hỏi đáng mang theo sau tập này là: trong những điều bạn tin chắc nhất, điều nào bạn chưa bao giờ nói ra được thứ gì sẽ làm mình đổi ý?
Câu hỏi thường gặp
Tính có thể bác bỏ khác tính đã bị bác bỏ thế nào?
Có thể bác bỏ nghĩa là tồn tại một kết quả nào đó mà nếu xảy ra, giả thuyết sẽ sai. Đã bị bác bỏ nghĩa là kết quả đó thật sự đã xảy ra. Một giả thuyết tốt thì có thể bị bác bỏ nhưng qua nhiều lần thử vẫn chưa bị bác bỏ.
Vì sao chiêm tinh thường không được coi là khoa học?
Vì các lời đoán thường đủ mơ hồ để đúng với hầu hết mọi người, và khi sai thì luôn có cách giải thích lại. Khi được đem ra kiểm bằng những dự đoán cụ thể nói trước, kết quả thường không hơn đoán ngẫu nhiên.
Mọi lĩnh vực khoa học đều làm thí nghiệm được không?
Không phải lĩnh vực nào cũng làm thí nghiệm trong phòng được, như thiên văn hay địa chất. Nhưng họ vẫn đưa ra dự đoán kiểm được, ví dụ nói trước một ngôi sao sẽ ở đâu hay một lớp đá sẽ chứa gì, rồi đi quan sát để đối chiếu.
Một thí nghiệm thất bại có đủ để bỏ một lý thuyết lớn không?
Thường là chưa. Người ta sẽ kiểm lại thiết bị, cách đo, và làm lại ở nơi khác trước. Một lý thuyết đã đứng vững lâu cần nhiều bằng chứng ngược, lặp lại được, mới bị thay.
Karl Popper là ai?
Ông là một nhà triết học khoa học thế kỷ hai mươi, nổi tiếng với ý tưởng rằng ranh giới của khoa học nằm ở khả năng bị bác bỏ. Không phải nhà khoa học nào cũng đồng ý hoàn toàn với ông, nhưng ý này vẫn là điểm khởi đầu phổ biến khi bàn về phương pháp khoa học.
