Nhóm đối chứng là nhóm được giữ giống nhóm thử ở mọi mặt, chỉ khác đúng một điều mình muốn kiểm. Thí nghiệm cần nó vì mọi thứ quanh ta luôn tự thay đổi: trời đổi, người tự khỏi, cây tự lớn. Không có nhóm đối chứng, mình không biết phần thay đổi nào là nhờ cách làm mới.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Tập này mình kể về một ý tưởng nghe rất nhạt nhưng là một trong những phát minh quan trọng nhất của khoa học: so với cái gì. Ai từng thử một loại phân bón mới, một bài tập mới, hay một cách bày hàng mới rồi thấy kết quả tốt lên, đều nên nghe tập này trước khi kết luận.
So trước và sau thì có gì sai?
Cách so tự nhiên nhất là so trước và sau. Tháng trước rau còi, tháng này bón loại phân mới, rau xanh mướt, vậy phân tốt. Nghe hợp lý, nhưng giữa hai tháng đó còn bao nhiêu thứ khác đã đổi: mưa nhiều hơn, nắng dịu hơn, đất đã nghỉ, hạt giống đợt này khoẻ hơn.
Chuyện này còn rõ hơn với sức khoẻ. Người ta thường đi tìm thuốc khi bệnh đang nặng nhất. Mà nhiều bệnh, như cảm lạnh hay đau lưng, sau đỉnh thì tự đỡ dần. Uống gì vào lúc đỉnh bệnh thì vài hôm sau cũng thấy đỡ, và cái gì uống vào lúc đó cũng được khen.
Người làm thống kê gọi một phần hiện tượng này là hồi quy về giá trị trung bình. Nói nôm na, lúc mọi thứ tệ bất thường thì lần sau thường đỡ hơn, lúc tốt bất thường thì lần sau thường kém đi, chẳng cần ai làm gì.
Nên so trước và sau cho bạn biết có thay đổi. Nó không cho bạn biết vì sao có thay đổi. Để biết vì sao, bạn cần một nhóm cùng trải qua mọi thứ y như vậy, trừ đúng cái bạn muốn thử.
Hai luống rau: một thí nghiệm có đối chứng làm thế nào?
Quay lại vườn rau. Thay vì bón phân mới cho cả vườn, bạn chia đất thành nhiều ô nhỏ gần nhau, cùng loại đất, cùng hướng nắng. Gieo cùng một bịch hạt. Một nửa số ô bón phân mới, nửa kia bón như cũ. Tưới cùng giờ, cùng lượng.
Nửa bón như cũ chính là nhóm đối chứng. Mưa có tới thì tới cả hai nửa. Sâu có ăn thì ăn cả hai. Cuối vụ, nếu nửa bón phân mới vẫn nhỉnh hơn rõ rệt, bạn có lý do tốt để tin phần nhỉnh hơn đó đến từ phân.
Có một chi tiết người mới hay bỏ qua: đừng xếp tất cả ô thử ở một đầu vườn và ô đối chứng ở đầu kia. Đầu vườn gần bờ ao có khi ẩm hơn, đầu gần hàng rào có khi khuất nắng. Hãy xen kẽ, hoặc tốt hơn, bốc thăm xem ô nào được bón phân mới.
Và nhiều ô tốt hơn hai ô. Chỉ một ô thử với một ô đối chứng thì may rủi của từng ô, như một cái tổ kiến hay một chỗ đất trũng, có thể lấn át hẳn tác dụng của phân.
Vì sao phải bốc thăm để chia nhóm?
Bốc thăm nghe có vẻ tuỳ tiện, nhưng đó là cách chống lại một kẻ thù khó thấy nhất: chính người làm thí nghiệm. Nếu được tự chọn, ta thường vô tình đưa cây khoẻ, người khoẻ, cửa hàng đông khách vào nhóm thử, vì mong cách mới thành công.
Trong y học, đây là chuyện sống còn. Nếu bác sĩ tự chọn bệnh nhân nào dùng thuốc mới, họ có thể chọn người trẻ hơn, nhẹ bệnh hơn, hoặc ngược lại, người nặng không còn cách nào khác. Kết quả khi đó phản ánh việc chọn người nhiều hơn tác dụng thuốc.
Chia ngẫu nhiên không làm hai nhóm giống hệt nhau. Nó làm cho những khác biệt, kể cả những khác biệt mình không nghĩ tới hay không đo được, được rải đều một cách công bằng giữa hai nhóm. Nhóm càng đông thì sự công bằng đó càng đáng tin.
Đó là lý do khi đọc về một nghiên cứu thuốc, cụm từ thử nghiệm có đối chứng, phân nhóm ngẫu nhiên là một dấu hiệu tốt. Nó chưa bảo đảm kết quả đúng, nhưng nó loại được nhiều cái bẫy thường gặp.
Nhóm đối chứng có phải là nhóm không được gì không?
Không hẳn. Nhóm đối chứng có thể nhận cách làm cũ, phương pháp đang dùng phổ biến, để câu hỏi trở thành cách mới có tốt hơn cách cũ không. Câu hỏi đó thường hữu ích hơn câu hỏi có tốt hơn không làm gì.
Trong y học, khi đã có thuốc chữa hiệu quả, người ta không để bệnh nhân nhóm đối chứng chịu bệnh. Họ nhận thuốc chuẩn, còn nhóm thử nhận thuốc mới. Đó vừa là chuyện khoa học, vừa là chuyện đạo đức.
Có khi nhóm đối chứng nhận một thứ trông giống hệt nhưng không có hoạt chất, gọi là giả dược. Cái đó mình để dành cho tập sau, vì nó có một câu chuyện riêng rất thú vị về việc niềm tin làm cơ thể thay đổi thế nào.
Điểm chung của mọi kiểu đối chứng vẫn là một: hai nhóm phải được đối xử giống nhau ở mọi mặt khác, được theo dõi cùng lúc, đo cùng cách. Chỉ cần nhóm thử được quan tâm hỏi han nhiều hơn là kết quả đã lệch.
Đọc một tin nói cách mới hiệu quả, nên hỏi lại gì?
Câu đầu tiên luôn là: so với ai. Một bài báo nói học sinh học theo phương pháp mới tiến bộ rõ sau một học kỳ. Nhưng học sinh nào cũng tiến bộ sau một học kỳ. Câu hỏi thật là các em có tiến bộ hơn những bạn cùng trình độ học theo cách cũ không.
Câu thứ hai: hai nhóm được chia thế nào. Nếu trường nào đăng ký thì được dùng phương pháp mới, thì những trường đó có thể vốn đã năng động hơn, thầy cô nhiệt tình hơn.
Câu thứ ba: bao nhiêu người, bao lâu. Mười người trong hai tuần khác xa vài nghìn người trong vài năm. Nhóm nhỏ và ngắn không vô dụng, nhưng nên xem là tín hiệu ban đầu.
Lần tới bạn thấy mình hào hứng với một cách làm mới, dù là thực đơn, lịch tập hay cách bón cây, thử tự hỏi: nhóm đối chứng của mình ở đâu, và nếu không có nó, mình đang so với cái gì?
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm không có nhóm đối chứng có vô giá trị không?
Không hẳn. Nó vẫn có thể cho thấy một hiện tượng đáng để tìm hiểu tiếp. Nhưng nó yếu khi dùng để khẳng định nguyên nhân, vì còn quá nhiều thứ khác có thể giải thích kết quả.
Nhóm đối chứng cần đông bằng nhóm thử không?
Không bắt buộc phải bằng, nhưng hai nhóm cân nhau thường cho kết quả so sánh rõ nhất với cùng một số người tham gia. Quan trọng hơn là hai nhóm được chọn và đối xử theo cùng một cách.
Tự làm thí nghiệm ở nhà thì chia nhóm ngẫu nhiên thế nào?
Cách đơn giản là bốc thăm hoặc tung đồng xu cho từng ô đất, từng chậu cây hay từng tuần. Điều cốt lõi là không để cảm tính của mình quyết định cái nào được thử cách mới.
Nhóm đối chứng lịch sử là gì?
Là khi người ta so kết quả hôm nay với số liệu của những người từ trước đây. Cách này rẻ và nhanh nhưng dễ lệch, vì điều kiện sống, chẩn đoán và chăm sóc đã thay đổi theo thời gian.
Vì sao nghiên cứu trên chuột vẫn cần nhóm đối chứng?
Vì chuột cũng tự thay đổi theo tuổi, theo mùa, theo cách được chăm. Không có nhóm chuột được nuôi y hệt mà không nhận chất đang thử, người ta không tách được tác dụng của chất đó ra khỏi những thay đổi tự nhiên.
