Hai thứ hay đi cùng nhau chưa chắc cái này gây ra cái kia. Có thể một yếu tố thứ ba đứng sau cả hai, có thể chiều nhân quả bị ngược, hoặc chỉ là trùng hợp. Muốn biết chắc hơn, cần thí nghiệm có đối chứng, hoặc nhiều dòng bằng chứng độc lập cùng chỉ về một hướng.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Gần như ngày nào mình cũng lướt qua một tiêu đề kiểu người uống loại nước này sống lâu hơn, trẻ dùng thứ kia học giỏi hơn. Tập này mình chỉ bạn ba câu hỏi để gặp những tiêu đề như vậy không bị cuốn đi, cũng không gạt bỏ hết.
Kem và đuối nước: yếu tố thứ ba đứng sau
Ví dụ kinh điển trong các lớp thống kê là thế này. Những tháng bán được nhiều kem cũng là những tháng có nhiều vụ đuối nước. Nếu chỉ nhìn hai con số, bạn có thể kết luận ăn kem làm người ta dễ chết đuối.
Ai cũng thấy ngay chỗ buồn cười: cả hai cùng tăng vì trời nóng. Trời nóng thì người ta ăn kem, trời nóng thì người ta đi bơi. Kem không đẩy ai xuống nước cả.
Thứ đứng sau như trời nóng được gọi là yếu tố gây nhiễu. Trong ví dụ kem, nó lộ liễu. Trong tin sức khoẻ, nó thường khó thấy hơn nhiều. Người uống trà xanh mỗi ngày có thể cũng là người ít hút thuốc, ăn nhiều rau, có điều kiện khám bệnh định kỳ. Họ sống khoẻ hơn thì phần nào nhờ trà, phần nào nhờ mọi thứ còn lại, rất khó tách.
Các nhà nghiên cứu tử tế sẽ cố điều chỉnh cho những yếu tố họ đo được, như tuổi, thu nhập, hút thuốc. Nhưng luôn có những thứ không đo được, và đó là lý do nghiên cứu quan sát hiếm khi đủ để chắc về nhân quả.
Nhân quả ngược: cái mình tưởng là nguyên nhân hoá ra là kết quả
Cái bẫy thứ hai tinh vi hơn. Có những nghiên cứu thấy người không uống cà phê lại có sức khoẻ kém hơn người uống vừa phải. Một cách giải thích là cà phê tốt. Một cách khác là người đang có bệnh thường được bác sĩ dặn bớt cà phê, hoặc tự thấy khó chịu nên bỏ.
Tức là bệnh dẫn đến bỏ cà phê, chứ không phải bỏ cà phê dẫn đến bệnh. Trong nhóm không uống có lẫn nhiều người vốn đã yếu.
Bạn gặp kiểu này cả ở trường học. Học sinh đi học thêm nhiều có điểm thấp hơn, vậy học thêm làm học kém đi. Rất có thể ngược lại: em nào đang đuối thì bố mẹ mới cho đi học thêm.
Câu hỏi để gỡ bẫy là: liệu chiều mũi tên có thể quay ngược không. Nếu câu trả lời là có vẻ được, thì tiêu đề kia đang nói quá chắc.
Trùng hợp: khi đủ nhiều dữ liệu thì thứ gì cũng khớp với thứ gì
Cái bẫy thứ ba là may rủi thuần tuý. Nếu bạn lấy đủ nhiều bộ số liệu và so từng cặp với nhau, sẽ luôn có vài cặp đi lên xuống cùng nhau một cách rất đẹp, dù chẳng liên quan gì. Có người từng cố tình tìm và đưa ra hàng loạt cặp như vậy cho vui, kiểu số phim của một diễn viên đi cùng số vụ tai nạn nào đó.
Trong nghiên cứu thật, chuyện này xảy ra khi người ta đo quá nhiều thứ rồi chỉ báo cáo cái nào ra kết quả nổi bật. Hỏi một nghìn người về ba mươi món ăn và hai mươi loại bệnh, thì chỉ do may rủi cũng sẽ lòi ra vài cặp món ăn và bệnh có vẻ dính nhau.
Dấu hiệu nên nghi là một phát hiện rất bất ngờ, chỉ từ một nghiên cứu, chưa ai lặp lại. Bất ngờ không có nghĩa là sai, nhưng bất ngờ cần nhiều bằng chứng hơn bình thường.
Nói theo kiểu người làm khoa học: một kết quả cần được chứng kiến lại ở nơi khác, bởi người khác, trước khi mình đem nó ra bàn ăn.
Vậy làm sao người ta biết được hút thuốc gây ung thư?
Nếu tương quan không đủ, bạn có thể hỏi: vậy sao cả thế giới lại chắc hút thuốc lá gây ung thư phổi, khi không ai được phép bắt người ta hút thuốc để làm thí nghiệm.
Câu trả lời là nhiều dòng bằng chứng cùng hội tụ. Người hút càng nhiều, càng lâu thì nguy cơ càng cao, tức là có quan hệ liều và đáp ứng. Người bỏ thuốc thì nguy cơ giảm dần theo năm. Kết quả lặp lại ở rất nhiều nước, nhiều nhóm người. Thí nghiệm trên động vật và trong phòng thí nghiệm cho thấy các chất trong khói thuốc làm tổn thương tế bào. Và thời gian khớp: hút trước, bệnh sau.
Không một mảnh nào trong đó đủ một mình. Ghép lại, chúng làm cho mọi cách giải thích khác trở nên rất khó đứng vững.
Đó là cách khoa học đi từ tương quan tới nhân quả khi không làm thí nghiệm được: không phải bằng một nghiên cứu đẹp, mà bằng một bức tranh nhiều mảnh cùng ăn khớp.
Ba câu hỏi mang theo khi đọc tin sức khoẻ
Câu thứ nhất: có yếu tố nào khác có thể đứng sau cả hai không. Người làm điều được khen thường giống nhau ở những điểm nào khác.
Câu thứ hai: chiều mũi tên có thể ngược không. Có khi nào kết quả đến trước, rồi mới dẫn tới thói quen.
Câu thứ ba: đây là thí nghiệm có đối chứng hay chỉ là quan sát, và đã có ai khác thấy điều tương tự chưa. Nếu tiêu đề dùng những chữ như liên quan tới, gắn với, thường gặp ở, thì gần như chắc chắn đó là nghiên cứu quan sát.
Mình không khuyên bạn nghi ngờ mọi thứ tới mức không tin gì. Mình chỉ khuyên đặt mỗi tin mới vào đúng chỗ của nó: một manh mối đáng chú ý, chứ chưa phải một lời khuyên để đổi cả chế độ ăn. Còn chuyện thay đổi gì cho sức khoẻ của riêng bạn, hãy mang câu hỏi đó tới bác sĩ, người biết bạn cụ thể hơn mọi tiêu đề.
Câu hỏi thường gặp
Tương quan là gì?
Tương quan là khi hai đại lượng có xu hướng thay đổi cùng nhau, cái này tăng thì cái kia cũng tăng hoặc cùng giảm. Nó mô tả một mẫu hình trong số liệu, chứ không nói gì về việc cái nào gây ra cái nào.
Yếu tố gây nhiễu là gì?
Là một yếu tố thứ ba ảnh hưởng tới cả hai thứ đang được so sánh, khiến chúng trông như có liên quan với nhau. Trời nóng làm tăng cả lượng kem bán ra lẫn số người đi bơi là ví dụ dễ nhớ nhất.
Nghiên cứu quan sát có vô dụng không?
Không. Nhiều phát hiện quan trọng bắt đầu từ quan sát, và có những câu hỏi chỉ có thể nghiên cứu bằng quan sát vì thí nghiệm là phi đạo đức. Chỉ là kết luận từ quan sát cần thận trọng hơn và cần thêm bằng chứng khác.
Vì sao báo chí hay viết quá mức kết quả nghiên cứu?
Tiêu đề cần ngắn và hấp dẫn, nên liên quan tới dễ bị viết thành gây ra hoặc giúp. Đôi khi chính thông cáo báo chí của nơi nghiên cứu đã nói quá. Đọc tới phần mô tả cách làm nghiên cứu thường giúp thấy rõ mức độ chắc chắn thật.
Có cách nào tự kiểm một tin sức khoẻ nhanh không?
Hãy xem nghiên cứu làm trên người hay trên chuột hoặc tế bào, bao nhiêu người, có nhóm đối chứng không, và đã có nghiên cứu khác xác nhận chưa. Những thông tin này thường nằm ở giữa bài chứ không nằm trên tiêu đề.
