Quạt không làm không khí trong phòng lạnh đi. Thậm chí động cơ quạt còn toả ra một chút nhiệt, làm phòng ấm lên rất nhẹ. Bạn thấy mát vì gió thổi bay lớp không khí ấm bám sát da, và giúp mồ hôi trên da bay hơi nhanh hơn, mà mồ hôi bay hơi thì mang nhiệt ra khỏi cơ thể. Quạt làm mát người, không làm mát phòng.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Tập cuối của chuỗi khoa học trong nhà, mình chọn một thứ gần như nhà nào ở Việt Nam cũng có: cái quạt điện. Hiểu nó làm gì và không làm gì, bạn sẽ dùng nó khéo hơn, tiết kiệm điện hơn, và an toàn hơn trong những ngày nắng nóng gay gắt.
Quạt có làm lạnh không khí không?
Thử làm một thí nghiệm: đặt một nhiệt kế trước quạt đang chạy và một nhiệt kế ở góc phòng, chờ một lúc. Hai nhiệt kế chỉ gần như nhau. Gió quạt không lạnh hơn không khí trong phòng.
Thực ra động cơ quạt biến một phần điện thành nhiệt, và chuyển động của không khí cuối cùng cũng biến thành nhiệt. Phần nhiệt này nhỏ, nhưng về nguyên tắc, một cái quạt chạy trong phòng kín làm phòng ấm lên một chút xíu chứ không mát đi.
Vậy nên bật quạt trong phòng không có người là lãng phí điện hoàn toàn. Không có ai để được làm mát, quạt chỉ khuấy không khí và toả thêm nhiệt.
Máy điều hoà thì khác hẳn: nó thật sự bơm nhiệt từ trong phòng ra ngoài trời, nhờ vậy làm không khí trong phòng lạnh đi. Đó cũng là lý do cục nóng điều hoà ngoài ban công thổi ra hơi nóng hầm hập.
Lớp không khí ấm vô hình quanh da
Cơ thể bạn luôn toả nhiệt. Khi ngồi yên, lớp không khí mỏng sát da được sưởi ấm lên, gần bằng nhiệt độ da, và nếu không khí đứng yên, lớp này ở nguyên đó như một tấm chăn mỏng vô hình, làm cơ thể khó toả nhiệt thêm.
Gió quạt thổi bay lớp không khí ấm đó đi, thay bằng không khí của phòng, vốn mát hơn da. Chênh lệch nhiệt lớn hơn thì nhiệt từ da thoát ra nhanh hơn, và bạn thấy mát.
Đây là cùng nguyên lý với việc thổi phù phù vào bát cháo nóng: bạn không thổi ra hơi lạnh, bạn chỉ đẩy lớp hơi nóng trên mặt cháo đi, để không khí mát hơn tiếp xúc với cháo.
Cũng vì vậy mà gió mùa đông làm mình rét hơn nhiều so với con số trên nhiệt kế. Gió liên tục lấy đi lớp không khí được cơ thể sưởi ấm.
Mồ hôi bay hơi: chiếc máy lạnh tự nhiên của cơ thể
Cách làm mát mạnh nhất của cơ thể là đổ mồ hôi. Nhưng bản thân mồ hôi không làm mát, mà là mồ hôi bay hơi. Để bay hơi, nước cần năng lượng, và nó lấy năng lượng đó từ da dưới dạng nhiệt. Mỗi giọt mồ hôi bay đi mang theo một ít nhiệt của bạn.
Gió quạt giúp mồ hôi bay hơi nhanh hơn, bằng cách thổi đi lớp không khí ẩm sát da, thay bằng không khí khô hơn. Đây là phần làm mát chính mà quạt mang lại trong những ngày nóng.
Nhưng tốc độ bay hơi phụ thuộc vào độ ẩm không khí. Những ngày nồm ẩm ở miền Bắc, hay trưa oi bức trước cơn giông, không khí đã gần bão hoà hơi nước, mồ hôi khó bay hơi. Bạn đổ mồ hôi ròng ròng, áo ướt đẫm, mà vẫn thấy nóng bức, vì mồ hôi chảy đi chứ không bay hơi.
Đó là lý do cùng một nhiệt độ, ngày khô dễ chịu hơn ngày ẩm, và các bản tin thời tiết ở nhiều nước có thêm chỉ số cảm giác nhiệt kết hợp cả nhiệt độ và độ ẩm.
Khi trời quá nóng, quạt có còn giúp được không?
Khi nhiệt độ không khí còn thấp hơn nhiệt độ da, gió quạt mang lại cả hai lợi ích: lấy nhiệt khỏi da và giúp mồ hôi bay hơi. Nhưng khi không khí nóng hơn da, gió quạt thổi không khí nóng vào người, có thể làm cơ thể nhận thêm nhiệt, trong khi phần làm mát nhờ mồ hôi lại giảm nếu độ ẩm cao.
Một số cơ quan y tế đã khuyến cáo rằng trong những đợt nắng nóng cực đoan, nhất là khi trời vừa rất nóng vừa ẩm, quạt điện một mình có thể không đủ để phòng say nắng, say nóng, đặc biệt với người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính. Ngưỡng cụ thể phụ thuộc vào độ ẩm và sức khoẻ từng người, và các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu thêm.
Trong những ngày như vậy, nên kết hợp: uống đủ nước, lau người bằng khăn ướt hoặc xịt nước mát lên da rồi ngồi trước quạt để tăng bay hơi, tìm chỗ mát hơn như phòng có điều hoà, nơi công cộng mát mẻ trong giờ nóng nhất.
Dấu hiệu như chóng mặt, buồn nôn, lú lẫn, da nóng mà không ra mồ hôi, tim đập nhanh là những dấu hiệu nguy hiểm của say nóng, cần đưa người bệnh vào chỗ mát, làm mát cơ thể và gọi cấp cứu một một năm.
Dùng quạt thông minh hơn
Buổi tối khi ngoài trời đã mát hơn trong nhà, đặt quạt ở cửa sổ quay mặt vào trong để hút không khí mát bên ngoài vào, và mở một cửa sổ khác cho không khí nóng thoát ra. Lúc này quạt thật sự giúp làm mát căn phòng, bằng cách thay không khí chứ không phải làm lạnh nó.
Ban ngày khi ngoài trời nóng hơn, đóng bớt cửa, kéo rèm che nắng hướng tây, và dùng quạt thổi trực tiếp vào người.
Quạt trần ở nhiều loại có thể đổi chiều quay. Mùa nóng, chiều quay đẩy gió xuống giúp làm mát người. Chiều ngược lại đẩy không khí lên trần rồi lan xuống nhẹ nhàng, thường dùng ở những xứ lạnh để đảo lớp không khí ấm tích ở trần xuống.
Và nhớ tắt quạt khi rời phòng. Tập này khép lại chuỗi những câu hỏi vì sao trong nhà, và mình mong rằng từ nay, mỗi món đồ quen thuộc trong nhà bạn đều mang theo một câu hỏi nhỏ. Câu hỏi tiếp theo bạn muốn Nhà Khoa Học trả lời là gì?
Câu hỏi thường gặp
Bật quạt thổi thẳng vào người khi ngủ có hại không?
Với người khoẻ trong điều kiện bình thường, chưa có bằng chứng vững chắc cho thấy quạt thổi vào người khi ngủ gây hại nghiêm trọng. Tuy vậy gió mạnh liên tục có thể làm khô mắt, khô họng, nên nhiều người chọn để quạt ở mức nhẹ hoặc quay.
Quạt hơi nước có mát hơn quạt thường không?
Quạt hơi nước làm mát không khí bằng cách cho nước bay hơi, nên hiệu quả ở nơi khô. Ở những ngày độ ẩm cao, hiệu quả giảm đáng kể và có thể làm phòng ẩm hơn.
Vì sao ngồi trước quạt lâu bị khô da?
Gió liên tục làm hơi nước trên da bay đi nhanh hơn, khiến da mất độ ẩm. Uống đủ nước và không để quạt thổi quá mạnh, quá gần giúp giảm tình trạng này.
Quạt tốn điện hơn hay điều hoà tốn điện hơn?
Thông thường quạt điện tiêu thụ ít điện hơn điều hoà rất nhiều. Kết hợp điều hoà ở nhiệt độ vừa phải với quạt để lưu thông không khí có thể giúp tiết kiệm điện mà vẫn dễ chịu.
Vì sao chó mèo không đổ mồ hôi nhiều như người?
Chó và mèo có rất ít tuyến mồ hôi trên da, chủ yếu ở gan bàn chân. Chó làm mát chủ yếu bằng cách thở hổn hển để nước bay hơi từ lưỡi và đường thở, nên quạt giúp chúng ít hơn so với người.
