Sau khi chiến đấu với một mầm bệnh, hệ miễn dịch giữ lại một nhóm tế bào nhớ đã học được cách nhận ra đúng mầm bệnh đó. Lần sau gặp lại, chúng phản ứng nhanh và mạnh hơn nhiều, thường dập tắt bệnh trước khi mình kịp thấy triệu chứng. Vắc xin dựa đúng vào cơ chế này: cho hệ miễn dịch học bài trước bằng một phiên bản vô hại, hoặc một mảnh, của mầm bệnh.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Ai lớn lên ở Việt Nam cũng có những vết tiêm trên cánh tay và những câu chuyện của mẹ về những đợt tiêm chủng. Tập này mình kể điều gì thật sự xảy ra bên trong cơ thể sau mũi tiêm, và vì sao chuyện bị thuỷ đậu thường chỉ một lần trong đời.
Hai lớp phòng thủ: bẩm sinh và học được
Hệ miễn dịch có hai lớp. Lớp đầu tiên có sẵn từ lúc sinh ra, phản ứng nhanh với mọi thứ lạ: da, niêm mạc, các tế bào nuốt vi khuẩn, cơn sốt, chỗ sưng đỏ. Lớp này nhanh nhưng không phân biệt kỹ, nó đánh mọi kẻ lạ theo cùng một kiểu.
Lớp thứ hai là miễn dịch thích nghi, chậm hơn nhưng cực kỳ chính xác. Nó có những tế bào mà mỗi con chỉ nhận ra được một hình dạng phân tử rất cụ thể trên bề mặt mầm bệnh, giống như mỗi chìa khoá chỉ vừa một ổ khoá.
Điều kỳ diệu là cơ thể tạo sẵn một kho khổng lồ những tế bào mang những chìa khoá khác nhau, trước cả khi gặp mầm bệnh. Khi một mầm bệnh mới vào, chỉ vài tế bào có chìa vừa khít được kích hoạt, rồi nhân lên thành một đạo quân.
Quá trình nhân lên đó mất vài ngày tới cả tuần trong lần đầu gặp. Đó là lý do lần đầu nhiễm một bệnh thường ốm lâu hơn.
Tế bào nhớ: vì sao lần thứ hai nhẹ hơn?
Khi trận chiến đầu tiên kết thúc, phần lớn đạo quân tế bào chết đi. Nhưng một phần nhỏ ở lại, gọi là tế bào nhớ. Chúng có thể sống nhiều năm, có loại gần như cả đời, và vẫn mang đúng chiếc chìa đã khớp với mầm bệnh cũ.
Lần sau mầm bệnh đó quay lại, không phải tìm từ đầu nữa. Tế bào nhớ nhận ra ngay, nhân lên nhanh hơn, tạo kháng thể nhiều hơn và chất lượng tốt hơn. Mầm bệnh thường bị dập trước khi kịp gây bệnh rõ ràng.
Đây là lý do nhiều người chỉ bị thuỷ đậu, quai bị hay sởi một lần. Không phải mầm bệnh không quay lại, mà là nó quay lại và gặp một hệ miễn dịch đã thuộc bài.
Kháng thể là những phân tử hình chữ Y do một loại tế bào miễn dịch sản xuất, bám vào mầm bệnh để vô hiệu hoá nó hoặc đánh dấu cho tế bào khác tới tiêu diệt. Xét nghiệm kháng thể trong máu là một cách để biết cơ thể đã từng gặp một mầm bệnh chưa.
Vắc xin dạy cơ thể bằng cách nào?
Ý tưởng của vắc xin là cho hệ miễn dịch gặp mầm bệnh mà không phải chịu bệnh. Có nhiều cách: dùng mầm bệnh đã bị làm yếu, mầm bệnh đã bị bất hoạt, chỉ một mảnh protein của nó, hoặc đưa vào cơ thể bản hướng dẫn để tế bào tự tạo ra mảnh protein đó trong thời gian ngắn.
Mỗi cách giống như cho người gác cổng xem một tấm ảnh truy nã. Không cần kẻ xấu thật tới gõ cửa, người gác vẫn học được mặt nó.
Câu chuyện vắc xin thường được kể từ thế kỷ mười tám, khi bác sĩ người Anh Edward Jenner để ý những cô vắt sữa từng mắc bệnh đậu bò nhẹ thì không mắc đậu mùa. Ông dùng dịch từ nốt đậu bò để tạo miễn dịch với đậu mùa. Chữ vắc xin bắt nguồn từ chữ Latinh chỉ con bò. Bệnh đậu mùa sau đó đã được xoá sổ trên toàn thế giới nhờ tiêm chủng.
Sốt nhẹ, đau chỗ tiêm sau khi tiêm là dấu hiệu hệ miễn dịch đang làm việc, thường hết sau một hai ngày. Những phản ứng bất thường cần được báo ngay cho nhân viên y tế.
Vì sao có loại vắc xin phải tiêm nhắc lại?
Không phải mọi ký ức miễn dịch đều bền như nhau. Có vắc xin tạo trí nhớ gần như suốt đời, có vắc xin mà lượng kháng thể giảm dần theo năm, cần một mũi nhắc để hệ miễn dịch ôn bài.
Một lý do khác là mầm bệnh tự thay đổi. Virus cúm là ví dụ rõ nhất: bề mặt của nó biến đổi liên tục, nên tấm ảnh truy nã năm ngoái không còn giống lắm với kẻ năm nay. Vì vậy vắc xin cúm được cập nhật định kỳ theo chủng đang lưu hành.
Lịch tiêm cho trẻ em được xây dựng dựa trên việc hệ miễn dịch ở từng độ tuổi phản ứng thế nào và bệnh nào nguy hiểm ở tuổi nào. Đó là lý do lịch tiêm có nhiều mũi cách nhau những khoảng cụ thể.
Lịch tiêm cụ thể cho con bạn hay cho chính bạn, hãy hỏi bác sĩ hoặc cán bộ y tế tại cơ sở tiêm chủng, vì nó phụ thuộc tuổi, tiền sử bệnh và các mũi đã tiêm.
Miễn dịch cộng đồng: tấm lá chắn cho người không tiêm được
Có những người không thể tiêm một số vắc xin: trẻ sơ sinh chưa tới tuổi, người đang điều trị ung thư, người có bệnh làm suy giảm miễn dịch. Họ được bảo vệ gián tiếp khi phần lớn người xung quanh đã có miễn dịch.
Hình dung mầm bệnh như một đốm lửa nhảy từ người này sang người khác. Khi đủ nhiều người không bắt lửa, đốm lửa không tìm được đường đi, tắt trước khi tới được những người dễ cháy.
Ngưỡng cần thiết khác nhau với từng bệnh. Bệnh lây càng mạnh, như sởi, thì cần tỉ lệ người có miễn dịch càng cao. Khi tỉ lệ tiêm chủng giảm xuống dưới ngưỡng, những bệnh tưởng đã gần biến mất có thể bùng lại.
Mỗi mũi tiêm vì thế không chỉ là chuyện của một người. Lần tới đưa con đi tiêm, có lẽ bạn sẽ nghĩ tới một em bé khác trong xóm, chưa đủ tuổi tiêm, đang được bảo vệ một phần nhờ con bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bị cảm lạnh nhiều lần trong đời?
Vì cảm lạnh do rất nhiều loại virus khác nhau gây ra, và mỗi lần có thể là một loại mới hệ miễn dịch chưa gặp. Trí nhớ với loại này không giúp nhiều khi gặp loại khác.
Đã mắc bệnh rồi có cần tiêm vắc xin không?
Tuỳ bệnh. Với một số bệnh, miễn dịch sau khi mắc rất bền, với số khác thì không đủ hoặc giảm theo thời gian. Nên hỏi bác sĩ để được tư vấn theo từng trường hợp.
Kháng thể mẹ truyền sang con có bảo vệ được lâu không?
Trẻ sơ sinh nhận một phần kháng thể từ mẹ qua nhau thai và sữa mẹ, giúp bảo vệ trong những tháng đầu. Lượng kháng thể này giảm dần, nên trẻ vẫn cần tiêm chủng theo lịch.
Hệ miễn dịch có tấn công nhầm cơ thể không?
Có. Khi hệ miễn dịch nhận nhầm tế bào của chính cơ thể là kẻ lạ, gây ra các bệnh tự miễn. Dị ứng cũng là một dạng phản ứng quá mức với những thứ vốn vô hại như phấn hoa hay thức ăn.
Tăng cường miễn dịch bằng thực phẩm chức năng có hiệu quả không?
Hệ miễn dịch cần dinh dưỡng đầy đủ, ngủ đủ và vận động, nhưng bằng chứng cho việc sản phẩm cụ thể nào tăng miễn dịch ở người khoẻ thường rất hạn chế. Nếu có ý định dùng, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
