Hệ vi sinh đường ruột là cả một cộng đồng hàng nghìn tỉ vi khuẩn cùng nấm và các vi sinh vật khác sống trong ruột mình, nhiều nhất ở ruột già. Chúng giúp tiêu hoá chất xơ mà cơ thể không tự tiêu được, tạo ra một số chất có ích, và liên tục trò chuyện với hệ miễn dịch. Các phát hiện gần đây rất thú vị, nhưng quảng cáo thì thường chạy nhanh hơn bằng chứng.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Vài năm nay, từ quầy sữa chua tới kệ thực phẩm chức năng, đâu đâu cũng thấy chữ lợi khuẩn. Tập này mình tách phần khoa học đã khá chắc ra khỏi phần còn là giả thuyết, để bạn đọc nhãn hàng tỉnh táo hơn.
Có bao nhiêu vi khuẩn sống trong cơ thể mình?
Bạn có thể từng nghe câu vi khuẩn trong người nhiều gấp mười lần tế bào người. Con số đó được nhắc rất nhiều nhưng đã được các nhà khoa học tính lại. Theo ước tính gần đây, số vi khuẩn trong cơ thể cỡ tương đương số tế bào người, chứ không gấp mười.
Dù sao, đó vẫn là một con số khổng lồ, tính bằng hàng chục nghìn tỉ.
Mỗi người có một thành phần vi sinh riêng, như một khu vườn riêng. Nó hình thành từ lúc sinh ra, phụ thuộc vào cách sinh, sữa mẹ hay sữa công thức, môi trường sống, và thay đổi theo thức ăn, tuổi tác, thuốc men.
Đa dạng thường được xem là dấu hiệu tốt: một khu vườn nhiều loài cây chống chịu sâu bệnh tốt hơn một vườn chỉ trồng một thứ. Nhưng chưa ai định nghĩa được thế nào là hệ vi sinh chuẩn cho mọi người.
Vi khuẩn trong ruột làm gì cho mình?
Việc được hiểu rõ nhất là tiêu hoá chất xơ. Cơ thể người không có đủ enzim để phân giải nhiều loại chất xơ trong rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt. Vi khuẩn ruột già lên men chúng, tạo ra những axit béo chuỗi ngắn, một nguồn năng lượng cho chính các tế bào lót thành ruột và có nhiều tác dụng khác đang được nghiên cứu.
Vi khuẩn ruột cũng tạo ra một số vitamin, như vitamin K, và giúp chiếm chỗ, không để vi khuẩn gây bệnh dễ dàng bám trụ.
Chúng còn huấn luyện hệ miễn dịch. Những thí nghiệm trên chuột được nuôi hoàn toàn vô trùng cho thấy hệ miễn dịch của chúng phát triển khác thường.
Một ví dụ y học rõ ràng: khi kháng sinh quét sạch nhiều vi khuẩn có ích, một loại vi khuẩn gây tiêu chảy nặng có thể trỗi dậy. Với một số bệnh nhân bị tái phát nhiều lần, bác sĩ ở một số nơi đã điều trị bằng cách cấy vi khuẩn từ phân người khoẻ mạnh, đã được sàng lọc kỹ, và kết quả khá tốt. Đây là thủ thuật y khoa chuyên sâu, tuyệt đối không tự làm.
Ăn gì để nuôi vi khuẩn có lợi?
Bằng chứng khá nhất xoay quanh chất xơ. Chế độ ăn nhiều rau, trái cây, đậu, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt thường đi kèm với hệ vi sinh đa dạng hơn. Bữa cơm Việt truyền thống với nhiều rau luộc, canh rau, đậu phụ có sẵn nhiều thứ đó.
Đồ lên men như sữa chua, dưa cải, kim chi có chứa vi khuẩn sống. Một số nghiên cứu cho thấy ăn đồ lên men đều đặn có liên quan tới hệ vi sinh đa dạng hơn. Tuy vậy dưa muối, cà muối thường rất mặn, người cần hạn chế muối nên lưu ý.
Ngược lại, chế độ ăn nhiều đồ chế biến sẵn, ít chất xơ thường gắn với hệ vi sinh kém đa dạng. Nhưng phần lớn bằng chứng ở người là nghiên cứu quan sát, và như mình đã kể ở tập về tương quan, rất khó tách riêng tác động của vi khuẩn với mọi thứ khác trong lối sống.
Lời khuyên an toàn nhất cho người khoẻ mạnh vẫn là lời khuyên cũ: ăn đa dạng, nhiều rau và thực phẩm ít chế biến. Người có bệnh tiêu hoá thì nên theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
Men vi sinh đóng gói có tác dụng không?
Men vi sinh là những sản phẩm chứa vi khuẩn sống được đưa vào với mục đích có lợi. Có bằng chứng cho một số chủng cụ thể trong một số tình huống cụ thể, như giảm nguy cơ tiêu chảy liên quan tới kháng sinh ở một số người. Nhưng không thể nói chung men vi sinh là tốt.
Mỗi chủng vi khuẩn khác nhau, tác dụng khác nhau, như mỗi loại thuốc khác nhau. Kết quả nghiên cứu trên chủng này không áp dụng được cho chủng kia. Nhiều sản phẩm trên thị trường không ghi rõ chủng hoặc không có nghiên cứu cho chính sản phẩm đó.
Vi khuẩn uống vào cũng thường không định cư lâu dài trong ruột, mà đi qua trong thời gian dùng. Hệ vi sinh sẵn có của mỗi người có sức đề kháng riêng với khách lạ.
Với người khoẻ mạnh, lợi ích của việc uống men vi sinh thường xuyên chưa rõ ràng. Nếu bạn định dùng cho một vấn đề sức khoẻ cụ thể, hoặc cho trẻ nhỏ, người già, người suy giảm miễn dịch, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Ruột và não nói chuyện với nhau: điều đã biết và chưa biết
Ruột có một mạng lưới thần kinh riêng rất lớn, và nối với não qua dây thần kinh cùng các tín hiệu hoá học trong máu. Ai từng đau bụng trước kỳ thi đều biết não ảnh hưởng tới ruột. Chiều ngược lại, ruột và vi khuẩn trong ruột có ảnh hưởng tới não không, là một câu hỏi đang được nghiên cứu sôi nổi.
Các thí nghiệm trên chuột cho thấy thay đổi hệ vi sinh có thể làm thay đổi hành vi của chuột. Nhưng chuột không phải người, và bằng chứng ở người về chuyện vi khuẩn ruột ảnh hưởng tới tâm trạng hay trầm cảm còn ở giai đoạn sớm.
Những sản phẩm hứa cải thiện tâm trạng, trí nhớ, cân nặng nhờ cân bằng hệ vi sinh thường đang bán hy vọng hơn là bán bằng chứng.
Hệ vi sinh đường ruột là một biên giới mới thú vị của y học. Và như mọi biên giới, nơi đó có cả nhà thám hiểm lẫn người bán bản đồ giả. Lần tới cầm một hộp sản phẩm ghi lợi khuẩn, bạn sẽ hỏi câu nào trước tiên?
Câu hỏi thường gặp
Uống kháng sinh có làm hỏng hệ vi sinh đường ruột không?
Kháng sinh có thể làm giảm mạnh một số nhóm vi khuẩn trong ruột, và ở nhiều người hệ vi sinh phục hồi dần sau vài tuần tới vài tháng. Đây là một lý do nữa để chỉ dùng kháng sinh khi bác sĩ kê đơn.
Sữa chua có chứa lợi khuẩn không?
Nhiều loại sữa chua chứa vi khuẩn lên men sống, trừ khi đã qua xử lý nhiệt sau lên men. Tác dụng cụ thể lên sức khoẻ phụ thuộc chủng vi khuẩn và lượng ăn, nên hãy xem sữa chua là một món ăn tốt chứ không phải thuốc.
Chất xơ hoà tan và không hoà tan khác nhau thế nào?
Chất xơ hoà tan tan trong nước tạo gel, có nhiều trong yến mạch, đậu, một số trái cây, và thường được vi khuẩn lên men mạnh. Chất xơ không hoà tan có nhiều trong vỏ hạt và rau, giúp tăng khối lượng phân và nhu động ruột.
Có nên xét nghiệm hệ vi sinh đường ruột tại nhà không?
Các bộ xét nghiệm thương mại có thể cho biết thành phần vi khuẩn, nhưng hiện chưa có chuẩn chung để diễn giải kết quả đó thành lời khuyên sức khoẻ đáng tin. Bạn nên hỏi bác sĩ trước khi ra quyết định dựa trên chúng.
Trẻ sinh mổ có hệ vi sinh khác trẻ sinh thường không?
Nghiên cứu cho thấy trong những tháng đầu có khác biệt, vì trẻ sinh thường tiếp xúc với vi khuẩn của mẹ qua đường sinh. Khác biệt này giảm dần theo thời gian, và ý nghĩa lâu dài với sức khoẻ vẫn đang được nghiên cứu.
