Kháng sinh không trị được cảm cúm vì cảm cúm do virus gây ra, còn kháng sinh chỉ đánh vào những bộ phận mà vi khuẩn có, như lớp thành bao quanh tế bào hay bộ máy tạo protein riêng của chúng. Virus không có những thứ đó, nên kháng sinh không có chỗ nào để đánh, mà vẫn để lại tác dụng phụ và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc.
Chào bạn, đây là Nhà Khoa Học. Ở nhà mình, cứ sổ mũi, đau họng là có người khuyên uống vài viên kháng sinh cho nhanh khỏi. Tập này mình giải thích vì sao lời khuyên quen thuộc đó thường không giúp gì, và vì sao nó lại đáng lo ở quy mô cả xã hội.
Vi khuẩn và virus khác nhau thế nào?
Vi khuẩn là những sinh vật sống một tế bào, tự ăn, tự lớn, tự sinh sản. Chúng có vách tế bào bao ngoài, có bộ máy riêng để làm protein, có đời sống độc lập. Phần lớn vi khuẩn vô hại hoặc có ích, chỉ một số gây bệnh như viêm họng do liên cầu, lao, thương hàn.
Virus nhỏ hơn vi khuẩn rất nhiều, và không tự sống được. Nó giống một gói chỉ dẫn bọc trong vỏ protein, phải chui vào tế bào của mình, mượn bộ máy của tế bào để sao chép chính nó. Cảm lạnh, cúm, sởi, thuỷ đậu đều do virus.
Hình dung vi khuẩn như một tên trộm có nhà riêng, có dụng cụ riêng. Virus như một lá thư giả mạo: nó không có tay chân, chỉ lừa người trong nhà làm theo những gì viết trong thư.
Kháng sinh được thiết kế để phá nhà hoặc phá dụng cụ của tên trộm. Với một lá thư giả, chúng không có gì để phá.
Kháng sinh tìm và diệt vi khuẩn thế nào mà không hại mình?
Tế bào người và tế bào vi khuẩn khác nhau ở nhiều điểm. Kháng sinh tận dụng chính những khác biệt đó. Nhóm penicillin chẳng hạn cản vi khuẩn xây vách tế bào; tế bào người không có vách này nên không bị ảnh hưởng theo cách đó.
Có nhóm kháng sinh khác nhắm vào bộ máy làm protein của vi khuẩn, vốn khác bộ máy của người đủ để thuốc chọn đúng mục tiêu. Nhờ vậy kháng sinh diệt được vi khuẩn gây bệnh trong khi cơ thể mình chịu đựng được.
Nhưng kháng sinh không phân biệt vi khuẩn xấu với vi khuẩn tốt. Nó diệt luôn một phần vi khuẩn có ích trong đường ruột, đó là lý do nhiều người bị rối loạn tiêu hoá khi uống kháng sinh.
Nên uống kháng sinh khi không cần thì bạn nhận đủ phần hại mà không có phần lợi nào.
Vậy vì sao uống kháng sinh khi cảm, vài ngày sau vẫn thấy khỏi?
Vì cảm lạnh thông thường tự khỏi. Hệ miễn dịch của bạn dọn dẹp virus trong khoảng một tuần tới mười ngày, dù có uống gì hay không. Người ta thường đi mua thuốc vào lúc triệu chứng nặng nhất, rồi vài ngày sau tự đỡ, và công được ghi cho viên thuốc.
Đây đúng là cái bẫy so trước và sau mà mình đã kể ở tập về nhóm đối chứng. Trong các nghiên cứu có đối chứng, kháng sinh không giúp cảm lạnh thông thường khỏi nhanh hơn.
Có một trường hợp đáng lưu ý: đôi khi sau cảm, vi khuẩn tranh thủ gây nhiễm trùng thứ phát, như viêm tai giữa, viêm xoang do vi khuẩn hay viêm phổi. Lúc đó kháng sinh có thể cần thiết, nhưng người quyết định phải là bác sĩ sau khi khám.
Dấu hiệu như sốt cao kéo dài, khó thở, đau tai nhiều, triệu chứng đỡ rồi lại nặng lên là lý do để đi khám, chứ không phải lý do để tự mua kháng sinh.
Kháng thuốc sinh ra như thế nào?
Trong hàng tỉ con vi khuẩn, luôn có vài con tình cờ mang một biến đổi giúp chúng chịu được kháng sinh tốt hơn. Khi bạn uống kháng sinh, phần lớn vi khuẩn chết, còn những con chịu được sống sót và sinh sôi. Kháng sinh không tạo ra khả năng kháng thuốc, nó chọn lọc ra những con đã có sẵn.
Tệ hơn, vi khuẩn còn trao đổi những đoạn gen kháng thuốc cho nhau, kể cả giữa các loài khác nhau. Mỗi lần kháng sinh được dùng, ở người, ở gia súc, ở ao nuôi, là một lần sàng lọc cho vi khuẩn kháng thuốc.
Dùng kháng sinh cho cảm cúm không giết virus nào, nhưng vẫn sàng lọc vi khuẩn trong ruột, trên da, trong họng bạn. Những vi khuẩn kháng thuốc được chọn ra có thể sau này gây bệnh cho bạn hoặc lây sang người khác.
Tổ chức Y tế Thế giới đã nhiều lần cảnh báo kháng kháng sinh là một trong những mối đe doạ lớn với sức khoẻ toàn cầu. Những nhiễm trùng từng chữa dễ dàng đang trở nên khó chữa hơn ở nhiều nơi.
Dùng kháng sinh sao cho đúng?
Nguyên tắc đầu tiên là chỉ dùng kháng sinh khi có đơn của bác sĩ. Ở Việt Nam, kháng sinh thuộc nhóm thuốc phải kê đơn, và việc tự mua theo lời mách là thói quen nên bỏ.
Thứ hai, khi được kê kháng sinh, hãy dùng đúng như hướng dẫn của bác sĩ và dược sĩ về liều, số lần, số ngày. Đừng tự ý dừng giữa chừng hay tự kéo dài, và nếu thấy bất thường thì hỏi lại bác sĩ.
Thứ ba, không để dành kháng sinh thừa cho lần sau, không đưa thuốc của mình cho người khác. Mỗi loại kháng sinh hợp với những loại vi khuẩn nhất định, thuốc của lần trước chưa chắc hợp cho lần này.
Với cảm cúm thông thường, nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn uống nhẹ nhàng thường là đủ; những thuốc giảm triệu chứng nên hỏi dược sĩ. Có lẽ điều khó nhất không phải là hiểu khoa học, mà là kiên nhẫn chờ cơ thể tự làm việc của nó, đúng không bạn?
Câu hỏi thường gặp
Cúm và cảm lạnh có giống nhau không?
Cả hai đều do virus nhưng là những virus khác nhau. Cúm thường khởi phát đột ngột với sốt cao, đau mình mẩy và mệt nhiều hơn, còn cảm lạnh thường nhẹ hơn với sổ mũi, hắt hơi, đau họng.
Có thuốc nào trị virus cúm không?
Có một số thuốc kháng virus dành cho cúm, thường có ích nhất khi dùng sớm và cho những người có nguy cơ biến chứng. Việc có dùng hay không phải do bác sĩ quyết định sau khi khám.
Nước mũi xanh có nghĩa là nhiễm vi khuẩn không?
Không nhất thiết. Màu xanh vàng của nước mũi thường do các tế bào miễn dịch và chất của chúng, có thể xuất hiện cả khi nhiễm virus. Màu nước mũi một mình không đủ để quyết định dùng kháng sinh.
Siêu vi khuẩn là gì?
Là cách gọi những vi khuẩn kháng được nhiều loại kháng sinh, khiến việc điều trị rất khó khăn. Chúng thường xuất hiện nhiều ở nơi dùng kháng sinh nhiều như bệnh viện.
Dùng kháng sinh trong chăn nuôi có ảnh hưởng tới người không?
Có thể có. Dùng kháng sinh tràn lan trong chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ sản cũng tạo áp lực chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc, và những vi khuẩn này có thể lan sang người qua môi trường hoặc thực phẩm.
